...The Economist’s Sleight of Hand: How to Tack a Dogma onto a Diagnosis of Europe’s Crisis

A brief reflection on the economic agony of Europe’s political centre—and the geopolitical pill that may turn out to be poison.

Reading The Economist’s October article, “The Agony of Liberal Europe,”...

collage by TL The agony of liberal Europe

...one can spend a good while under the impression that its authors have correctly identified the heart of Europe’s troubles. They write of a profound socioeconomic crisis, of citizens losing faith in political elites, and of states finding it increasingly difficult to meet public expectations as readily as they once did. They point, too, to mounting debt, sluggish economic growth, failing public services and dwindling room for manoeuvre in financing the political compromises on which stability depends.

In short, they describe a Europe whose political centre is losing its ability to govern because it is becoming harder and harder to deliver what citizens expect, while finding it increasingly difficult to pay for what it promises.

It is hard to deny that there is considerable truth in this diagnosis.

France is a particularly telling example. Emmanuel Macron, once presented by The Economist as the new standard-bearer of the radical centre, now faces an economy growing too slowly to resolve its mounting problems, a substantial budget deficit and financial markets increasingly sceptical of French politicians. Citizens are demanding greater spending on public services and more financial support, yet the state no longer enjoys the same freedom of action it had during the Yellow Vest protests of 2018–19.

Meanwhile, discontent is growing, the political centre is weakening, and parties on its fringes are gaining ever more room to manoeuvre.

One need not be an economist or a political scientist to see the basic problem. A state cannot promise more indefinitely than it can afford to deliver. Nor can it increase its debt without limit when the economy is growing too slowly and creditors are losing confidence in its policies. Eventually, the economic bill comes due—and the political bill is presented to those in power.

If Europe’s political centre is to survive, then, it must find a way to rebuild the material foundations of social stability.

That means making difficult choices. Repairing public finances, raising productivity, restoring competitiveness and improving the quality of public services are not undertakings that can be financed with declarations of good intentions. They require priorities to be set, costs to be shared and often conflicting social interests to be reconciled.

Above all, they require an honest reckoning: what European states can actually afford, which objectives matter most, and which expenditures or ambitions they may have to abandon.

At this point, one might reasonably expect The Economist to move from diagnosis to an analysis of the strategic choices facing Europe.

And, indeed, it does arrive at a conclusion. Only the final sentence takes a rather surprising turn.

“If EU countries indulge Vladimir Putin of Russia, he will only become more aggressive.”

And there is the trick.

The entire preceding argument concerns the economic and social foundations of Europe’s crisis, the financial constraints on its states, the loss of public trust and the inability of the political centre to govern effectively. Then, in the final sentence, a geopolitical imperative suddenly appears—not as a conclusion derived from the authors’ analysis, but as an unquestionable truth requiring no further justification.

We are not told what specific policy towards Russia Europe should pursue, what costs it can afford to bear, what conditions might bring the war to an end, or how different scenarios would affect European economies and public finances.

There is no comparison of possible courses of action. No accounting of costs. Not even an attempt to distinguish between unilateral concessions, a negotiated compromise and capitulation.

Instead, we are given a categorical warning: indulge Putin, and he will become even more aggressive.

This is where the diagnosis of Europe’s economic agony collides with a dogma that seems to run counter to the practical implications of that very diagnosis.

Not because supporting Ukraine must necessarily conflict with repairing Europe’s economy. There is no logical reason why it must. Europe can rebuild its competitiveness, strengthen its security and support Ukraine at the same time. The questions are how long it can do so, at what cost and by what means.

If European states are already struggling to finance their commitments, if their economies are growing too slowly and public discontent is undermining political stability, then continuing a costly confrontation with Russia demands particularly careful justification. All the more so when the central problem, according to The Economist itself, is the declining capacity of these states to sustain their own social order.

The Russian-Ukrainian war, of course, has many dimensions. Support for Ukraine entails public expenditure, while a prolonged confrontation with Russia also affects energy security, trade and investment decisions. It would be dishonest, however, to attribute all of Europe’s economic troubles to the war. Many of those troubles have deeper, structural causes.

That does not alter the fact that security policy and economic policy compete for resources, political attention and public consent to bear the costs. The scarcer those resources become, the more important it is to define the objectives, conditions and limits of the policy being pursued.

Yet the authors warn of financial crisis, the erosion of the European Union and the loss of power by the moderate centre—only to conclude with an appeal that can be read as a call to maintain the existing hard line towards Russia.

As though the two problems had nothing to do with each other.

As though the economic and social condition of European states had no bearing on their capacity to sustain a prolonged geopolitical confrontation.

As though repeating that an adversary might become more aggressive were an adequate substitute for analysing what Europe can and should do.

So is this, perhaps, a prescription for Europe’s agony?

There is something peculiar about all this. The Economist warns that Europe’s liberals cannot plead ignorance of the impending disaster. It invokes George Dangerfield’s account of the decline of liberal England before the First World War, suggesting that contemporary Europe, too, may be heading towards a historic turning point.

Yet if the diagnosis is so grave, one would expect equally serious consideration of every factor that might hasten the crisis.

Instead, we get a closing formula that solves none of the problems the article has described. It does not raise productivity, reduce the cost of servicing debt, improve public services or restore citizens’ trust in their rulers. Nor does it answer the question of how long European states can continue to bear the costs of a protracted war.

It serves another purpose altogether: it draws a boundary around what may legitimately be thought or said about policy towards Russia.

One can, of course, argue that deterring Moscow is essential to Europe’s security. One can also argue that concessions to Russia risk inviting further demands. These are serious arguments, and they deserve to be examined in the light of specific circumstances. But they do not become proven truths merely because they have been placed in the final sentence of an article about Europe’s agony.

And here we come to the heart of the matter.

The point is not that The Economist has no right to advocate a hard line towards Putin. The point is that its authors first describe a crisis whose resolution demands a fundamental reconsideration of Europe’s priorities, then tack a geopolitical dogma onto that diagnosis without subjecting it to the same critical scrutiny.

This is not a prescription derived from the diagnosis. It is a principle adopted in advance and attached to it.

Europe cannot simultaneously acknowledge that the socioeconomic foundations of its political order are eroding and treat the cost of its own policies as a question not worth asking.

If Europe intends to continue a prolonged confrontation through Ukraine, it must explain what it hopes to achieve, what resources it is prepared to commit, and under what conditions it would conclude that continuing the war no longer serves its interests. It is not enough to keep repeating that the adversary will become more aggressive if granted even the slightest concession.

For at that point, we are no longer dealing with a strategy responsive to changing circumstances. We are dealing with a rule whose validity must not be questioned—even when the cost of applying it begins to undermine the material foundations of the very system it is supposed to protect.

And finally

I do not know whether the authors of The Economist recognise this contradiction, or whether they believe that their warning about Putin is, in itself, sufficient justification for continuing the policy of confrontation. The article alone does not allow us to settle that question.

What I do know is that their own diagnosis raises a question to which the final sentence provides no answer.

If European states are losing the capacity to finance their commitments, if citizens are turning away from the political centre, and if the economic foundations of stability are weakening, Europe cannot be repaired simply by issuing an instruction to continue its existing foreign policy. Someone must still demonstrate that the objectives and costs of that policy can be reconciled with the means available to the states expected to pursue it.

Otherwise, warnings about external threats become a convenient way of avoiding a discussion of internal constraints.

And those constraints are precisely what lies at the heart of The Economist’s diagnosis.

First, the authors present us with a Europe short of the strength, money and public trust needed to sustain its own political order. Then they recommend a policy whose long-term costs demand a reckoning of their own, and conclude by warning that any indulgence towards Russia will bring an even greater threat.

It is rather like a doctor diagnosing a patient with severe physical exhaustion, explaining that the patient’s reserves are running out, and then prescribing further exertion on the grounds that rest would only make matters worse.

Perhaps the doctor is right. But is he quite sure?

For a diagnosis of crisis does not become a strategy for overcoming it merely because a political dogma has been appended at the end.

T.L., with the assistance of AI

__________________________________________

Kuglarska sztuczka The Economist czyli jak dokleić dogmat do diagnozy kryzysu Europy

Krótka refleksja o ekonomicznej agonii europejskiego centrum i geopolitycznej pigułce, która może okazać się trucizną.

Czytając październikowy artykuł The Economist zatytułowany „The agony of liberal Europe”, można przez dłuższą chwilę odnieść wrażenie, że jego autorzy trafnie rozpoznają istotę europejskich problemów. Piszą o głębokim kryzysie społeczno-ekonomicznym, o obywatelach tracących zaufanie do politycznych elit, o państwach, które nie potrafią już spełniać społecznych oczekiwań tak łatwo jak dawniej. Wreszcie o zadłużeniu, niskim wzroście gospodarczym, niewydolności usług publicznych i kurczących się możliwościach finansowania politycznego kompromisu.

Krótko mówiąc, o Europie, której polityczne centrum traci zdolność rządzenia, ponieważ coraz trudniej mu zapewnić obywatelom to, czego ci oczekują, a jednocześnie coraz trudniej sfinansować to, co obiecuje.

Trudno odmówić tej diagnozie zasadniczej racji.

Francja jest tu przykładem szczególnie wymownym. Emmanuel Macron, niegdyś przedstawiany przez The Economist jako nowy sztandarowy przedstawiciel radykalnego centrum, stoi dziś wobec gospodarki rozwijającej się w tempie niewystarczającym do rozwiązania narastających problemów, wysokiego deficytu budżetowego i rynku finansowego coraz mniej ufającego francuskim politykom. Obywatele domagają się większych wydatków na usługi publiczne i wsparcia finansowego, ale państwo nie dysponuje już taką swobodą działania jak podczas protestów żółtych kamizelek w latach 2018–2019.

Tymczasem niezadowolenie rośnie, polityczne centrum słabnie, a ugrupowania stojące na jego obrzeżach zyskują coraz większe pole manewru.

Nie trzeba być ekonomistą ani politologiem, by dostrzec podstawowy problem. Państwo nie może bez końca obiecywać więcej, niż jest w stanie sfinansować. Nie może też dowolnie zwiększać zadłużenia, jeśli gospodarka nie rośnie wystarczająco szybko, a wierzyciele tracą zaufanie do jego polityki. W końcu przychodzi moment, w którym rachunek ekonomiczny upomina się o swoje prawa, a rachunek polityczny wystawia go rządzącym.

Jeśli zatem europejskie centrum chce przetrwać, musi znaleźć sposób na odbudowę materialnych podstaw stabilności społecznej.

To jednak oznacza konieczność podjęcia trudnych decyzji. Naprawa finansów publicznych, wzrost produktywności, odbudowa konkurencyjności i poprawa jakości usług państwowych nie są przedsięwzięciami, które można sfinansować samymi deklaracjami. Wymagają ustalenia priorytetów, rozłożenia kosztów i pogodzenia często sprzecznych interesów społecznych.

A przede wszystkim wymagają uczciwego rachunku: na co państwa europejskie rzeczywiście stać, jakie cele są dla nich najważniejsze i z jakich wydatków lub ambicji być może trzeba zrezygnować.

W tym miejscu można by oczekiwać, że The Economist przejdzie od diagnozy do analizy strategicznych wyborów stojących przed Europą.

I rzeczywiście przechodzi do konkluzji. Tyle że jej ostatnie zdanie przynosi zaskakujący zwrot.

„If EU countries indulge Vladimir Putin of Russia, he will only become more aggressive.”

Jeśli państwa Unii Europejskiej będą pobłażać Władimirowi Putinowi, stanie się on tylko bardziej agresywny.

I to ta sztuczka właśnie;

Cały wcześniejszy wywód dotyczy ekonomicznych i społecznych fundamentów europejskiego kryzysu, ograniczeń finansowych państw, utraty zaufania obywateli i niezdolności politycznego centrum do skutecznego rządzenia. Nagle, w ostatnim zdaniu, pojawia się geopolityczny imperatyw, którego autorzy nie wyprowadzają z własnej analizy, lecz przedstawiają jako oczywistą prawdę, której nie trzeba już uzasadniać.

Nie dowiadujemy się, jaką konkretnie politykę wobec Rosji należy prowadzić, jakie koszty jest w stanie ponieść Europa, jakie warunki mogłyby doprowadzić do zakończenia wojny ani jak poszczególne scenariusze wpłynęłyby na europejskie gospodarki i finanse publiczne.

Nie ma porównania możliwych rozwiązań. Nie ma rachunku kosztów. Nie ma nawet próby rozróżnienia pomiędzy jednostronnym ustępstwem, negocjowanym kompromisem i kapitulacją.

Jest za to kategoryczne ostrzeżenie, że pobłażliwość wobec Putina doprowadzi do jeszcze większej agresji.

To właśnie w tym miejscu diagnoza ekonomicznej agonii Europy spotyka się z dogmatem, który zdaje się przeczyć praktycznym konsekwencjom tej diagnozy.

Nie dlatego, że wspieranie Ukrainy musi być sprzeczne z naprawą europejskiej gospodarki. Nie ma żadnej logicznej konieczności, by tak było. Europa może jednocześnie odbudowywać własną konkurencyjność, wzmacniać bezpieczeństwo i wspierać Ukrainę. Pytanie brzmi jednak, jak długo, jakim kosztem i przy użyciu jakich środków.

Jeżeli europejskie państwa już dziś mają trudności z finansowaniem swoich zobowiązań, jeżeli ich gospodarki rozwijają się zbyt wolno, a społeczne niezadowolenie podważa stabilność polityczną, to kontynuowanie kosztownej konfrontacji z Rosją wymaga szczególnie starannego uzasadnienia. Tym bardziej gdy zasadniczym problemem ma być — jak przekonuje sam The Economist — coraz mniejsza zdolność tych państw do utrzymywania własnego porządku społecznego.

Wojna rosyjsko-ukraińska ma oczywiście wiele wymiarów. Wsparcie Ukrainy wiąże się z wydatkami publicznymi, a długotrwała konfrontacja z Rosją wpływa również na bezpieczeństwo energetyczne, handel i decyzje inwestycyjne. Nie sposób jednak uczciwie przypisać jej wszystkich problemów europejskiej gospodarki. Znaczna część z nich ma głębsze, strukturalne przyczyny.

Nie zmienia to faktu, że polityka bezpieczeństwa i polityka gospodarcza konkurują o zasoby, uwagę polityczną oraz społeczną akceptację kosztów. Im mniej tych zasobów pozostaje, tym ważniejsze staje się określenie celów, warunków i granic prowadzonej polityki.

Tymczasem autorzy artykułu ostrzegają przed kryzysem finansowym, erozją Unii Europejskiej i utratą władzy przez umiarkowane centrum, po czym kończą swój wywód wezwaniem, które można odczytać jako postulat kontynuowania dotychczasowej twardej linii wobec Rosji.

Jak gdyby oba problemy nie miały ze sobą nic wspólnego.

Jak gdyby gospodarcza i społeczna kondycja europejskich państw nie miała żadnego znaczenia dla ich zdolności do prowadzenia długotrwałej konfrontacji geopolitycznej.

Jak gdyby samo powtórzenie, że przeciwnik może stać się bardziej agresywny, zastępowało analizę tego, co Europa może i powinna zrobić.

Zatem czy aby to nie recepta na europejską agonię?

Jest w tym coś osobliwego. The Economist ostrzega, że europejscy liberałowie nie mogą zasłaniać się niewiedzą o nadchodzącej katastrofie. Przywołuje George’a Dangerfielda i jego opis schyłku liberalnej Anglii przed pierwszą wojną światową, sugerując, że współczesna Europa również może zmierzać ku historycznemu przesileniu.

A przecież jeśli diagnoza jest tak poważna, to należałoby oczekiwać również poważnego namysłu nad wszystkimi czynnikami, które mogą przyspieszać kryzys.

Zamiast tego otrzymujemy końcową formułę, która nie rozwiązuje żadnego z opisanych problemów. Nie zwiększa produktywności, nie obniża kosztów obsługi zadłużenia, nie poprawia usług publicznych, nie odbudowuje zaufania obywateli do rządzących. Nie odpowiada również na pytanie, jak długo europejskie państwa będą w stanie ponosić koszty przedłużającej się wojny.

Pełni natomiast inną funkcję: wyznacza granicę dopuszczalnego myślenia o polityce wobec Rosji.

Można oczywiście uznać, że odstraszanie Moskwy jest warunkiem bezpieczeństwa Europy. Można też argumentować, że ustępstwa wobec Rosji niosą ryzyko kolejnych żądań. Są to poważne argumenty, wymagające analizy konkretnych okoliczności. Nie stają się jednak prawdą dowiedzioną tylko dlatego, że umieszczono je w ostatnim zdaniu artykułu o europejskiej agonii.

I tu dochodzimy do sedna.

Nie chodzi o to, że The Economist nie ma prawa opowiadać się za twardą polityką wobec Putina. Chodzi o to, że autorzy najpierw opisują kryzys, którego przezwyciężenie wymaga zasadniczego przemyślenia europejskich priorytetów, a następnie doklejają do tej diagnozy geopolityczny dogmat, nie poddając go tej samej krytycznej analizie.

To nie jest recepta wynikająca z diagnozy. To z góry przyjęta zasada, która zostaje do niej dołączona.

A przecież Europa nie może jednocześnie uznawać, że jej fundamenty społeczno-ekonomiczne ulegają erozji, i traktować rachunku kosztów własnej polityki jako pytania niewartego postawienia.

Jeśli zamierza kontynuować długotrwałą konfrontację za pośrednictwem Ukrainy, musi wyjaśnić, jakie cele chce osiągnąć, jakie środki jest gotowa przeznaczyć i w jakich warunkach uzna, że dalsze prowadzenie wojny przestaje służyć jej interesom. Nie wystarczy powtarzać, że przeciwnik będzie bardziej agresywny, jeśli tylko otrzyma jakiekolwiek ustępstwo.

Bo wówczas nie mamy już do czynienia ze strategią uwzględniającą zmieniające się okoliczności. Mamy do czynienia z zasadą, której słuszności nie wolno zakwestionować nawet wtedy, gdy koszty jej stosowania zaczynają podważać materialne podstawy systemu, który ma ona chronić.

I na koniec

Nie wiem, czy autorzy The Economist dostrzegają tę sprzeczność, czy też uważają, że ich ostrzeżenie przed Putinem stanowi samo przez się wystarczające uzasadnienie dalszej polityki konfrontacji. Z samego tekstu nie da się tego rozstrzygnąć.

Wiem natomiast, że ich własna diagnoza stawia pytanie, na które końcowe zdanie nie odpowiada.

Jeżeli europejskie państwa tracą zdolność do finansowania własnych zobowiązań, jeżeli obywatele odwracają się od politycznego centrum, a gospodarcze fundamenty stabilności słabną, to nie można naprawić Europy samym nakazem kontynuowania dotychczasowej polityki zagranicznej. Trzeba jeszcze wykazać, że jej cele i koszty dają się pogodzić z możliwościami państw, które mają ją prowadzić.

W przeciwnym razie ostrzeżenie przed zewnętrznym zagrożeniem staje się wygodnym sposobem na uniknięcie rozmowy o wewnętrznych ograniczeniach.

A przecież to właśnie te ograniczenia stanowią istotę diagnozy przedstawionej przez The Economist.

Najpierw autorzy pokazują nam Europę, której brakuje sił, pieniędzy i społecznego zaufania, by utrzymać własny porządek. Potem zalecają jej politykę, której długofalowe koszty wymagają osobnego rachunku, i kończą ostrzeżeniem, że każda pobłażliwość wobec Rosji przyniesie jeszcze większe zagrożenie.

To trochę tak, jakby lekarz rozpoznawszy u pacjenta poważne wyczerpanie organizmu, wyjaśnił niedomagającemu, że jego zasoby są na wyczerpaniu, a następnie zalecił dalszy wysiłek stwierdzając, że odpoczynek tylko pogorszy sprawę.

Być może ma rację ale czy na pewno?

Bo diagnoza kryzysu nie staje się strategią jego przezwyciężenia tylko dlatego, że na końcu dopisano do niej polityczny dogmat.

...Europe Is Looking for a Negotiator? Perhaps It Should First Make Sure It Has a Seat at the Table?

On the imaginary superpower called the EU, which wishes to help run the world without asking anyone’s permission.

An imaginary conversation between TL and AI, for the time being over yet another cup of coffee.

Czech President Petr Pavel has proposed that Europe appoint a person, or perhaps a small group of people, authorised to negotiate with Vladimir Putin. They need not represent the European Union or NATO. They could simply be leaders entrusted with a mandate by the other European states.

Talking to Putin: Europe seeks a negotiator-in-chief for Ukraine  – POLITICO

An elegant idea. At long last, Europe would have a negotiator of its own. There remains just one little detail: persuading Russia that it actually needs one.

TL: I doubt that Europe has anyone today whom Moscow would accept as the representative of the entire continent in negotiations over ending the war in Ukraine. I would not rule out finding a suitably educated, experienced candidate furnished with an impressive mandate. I simply fail to see why the mandate itself should cause any particular excitement in the Kremlin.

AI: But European leaders can talk to Putin. The French president, the German chancellor or the Finnish president can negotiate on behalf of their own countries.

TL: Of course they can. They can discuss bilateral relations, security, trade, energy and anything else they consider appropriate. But being able to talk is not the same as having the right to help decide how the war in Ukraine should end.

Europe would apparently like to act as co-host of the negotiations. Unfortunately, bringing your own chair does not automatically make you a co-host.

AI: There is also Ukraine. Europe cannot negotiate on its behalf without its consent.

TL: Quite so. Ukraine is not a bargaining chip belonging to Europe. But that does not answer the question that interests me more: who, exactly, has guaranteed Europe a place at the negotiating table, even if it has no intention of speaking in Ukraine’s stead?

The issue is not whether Europe has the right to express its position. It does. The issue is whether that position will help shape the outcome or simply become another declaration to be filed away in the archives of documents of European importance.

AI: So the problem is not the absence of a negotiator, but the absence of any guarantee that the other parties will need one.

TL: Precisely. And here begins the most entertaining part of the European spectacle.

First, Europe announces that it must take part in decisions about the future of the world. Next, it discovers that it needs a representative. Then begins the search for a suitable person: sufficiently experienced, sufficiently resolute, and, above all, acceptable to every European capital.

One can already picture the lengthy consultations, preparatory meetings, successive declarations and earnest discussions about the precise wording of the mandate.

All this over a gentleman whom the intended interlocutors may simply have no particular use for.

For a continent aspiring to help govern the world, this is a curious undertaking. Europe wants first to agree on who shall speak on its behalf, and only afterwards persuade the world that it is worth listening to.

Perhaps the order of business should be reversed.

Who, exactly, will show Europe its place?

AI: Are you suggesting, then, that Russia, the United States or China will eventually determine the limits of Europe’s influence?

TL: I am not suggesting that the three powers will one day assemble at some new Yalta to allocate Europe an appropriate seat at the world’s table. No such meeting is necessary. Nor do Washington, Moscow and Beijing need to agree on a common position.

It is enough for each to pursue its own interests while Europe deals with the consequences.

The issues might concern security, war and peace, energy, trade or new transport routes. In any of these fields, decisions could be taken without European participation, while their consequences would be felt in Europe all the same.

That is what I mean when I speak of the need for Europe to discover its actual place in the world.

Not through a grand ceremony of humiliation. Not by having its right to speak formally revoked. Simply through the ordinary practice of international politics, in which some make the decisions and others learn what those decisions mean for them.

AI: But Europe has an enormous market, considerable economic resources, institutions and several important states. Surely we cannot simply assume that it will be deprived of influence.

TL: We need not. Influence is not an all-or-nothing proposition. Europe can be an important trading partner, a valuable market, a military ally or a source of technology. It can also exert considerable influence over particular decisions.

That is not my question.

My question is whether European leaders have confused their conviction that Europe matters with the actual ability to shape decisions in fields where others possess the instruments that determine the outcome.

One can have a vast market and no decisive voice in matters of security. One can issue declarations about strategic autonomy while remaining dependent on somebody else’s military capabilities. One can proclaim European political agency and then look to Washington for assistance in making it a reality.

One can even create the office of European chief negotiator, though the mere creation of that office will not oblige a single major power to treat its occupant as an equal.

Europe, it seems, has developed formidable expertise in creating offices, mandates and procedures. The remaining question is whether international politics is obliged to comply with the European rulebook.

Great-power politics is not a beauty contest for mandates

AI: What, then, is Europe to do?

TL: First, recognise the difference between ambition and the ability to realise it. Then develop the capacity for collective action that would make Europe’s position matter to people other than those who sign the documents expressing it.

It is not enough for European states to agree on who shall speak. They must also agree on what they want to achieve, what compromises they are prepared to accept and which commitments they can actually honour.

Nor is this merely about Ukraine. It is about Europe’s position in a world where Russia, the United States and China need not ask Brussels for permission before pursuing their own interests.

Europe can, of course, protest, appeal, issue warnings and declare that no decision concerning Europe should be taken without Europe.

The trouble is that the world is under no obligation to conform to Europe’s preferred vision of the international order.

And if Europe wishes to influence other people’s decisions, it needs something more substantial than the conviction that such influence is its due.

The punchline: Europe’s art of finding a seat

Europe is looking for a negotiator. Perhaps it will find one. Perhaps it will agree on the mandate, the powers, the advisory team and the rules for consulting the member states.

It may even devise an elegant formula under which this person will speak on behalf of the entire continent.

There remains only one question: will Russia, America or China actually wish to discuss with this person the matters over which Europe hopes to exercise a say?

We cannot know in advance. We can, however, recognise the risk that the most consequential decisions will be taken without European participation, leaving European leaders to explain to their own citizens why the world has once again failed to behave as expected.

Europe may then discover that what it needed was not, first and foremost, a new negotiator. What it needed was a position that would make the negotiator’s presence matter.

At the table of the great powers, a place card bearing the word EUROPE does not secure a seat. What matters is whether the other guests have any reason to make room.

And if they have none, Europe can always appoint another commission to investigate why its chair remains empty. It can also invoke the authority of the International Criminal Court, as though a legal indictment of the leaders of major powers could somehow compensate for the political leverage missing from the negotiating table.

After all, it is easier to announce that the world has failed to live up to European standards than to answer the awkward question of why those standards are insufficient to make the world behave as Europe expects.

And so, denied a role in shaping the new world order, Europe may at least preserve the moral satisfaction of not having taken part in creating it.

A splendid consolation prize. One can only hope that the bill for the new world order will not arrive in the same envelope.

T.L., with the assistance of AI

_______________________________________

Europa szuka negocjatora? A może najpierw warto by było upewnić się, że ma się miejsce przy negocjacyjnym stole?

O wyimaginowanym mocarstwie EU, które chce współdecydować o świecie nie pytając nikogo o zgodę.

Dialogiem TL z AI, jeszcze tymczasem tylko przy kolejnym kawy kawy.

Prezydent Czech Petr Pavel proponuje, aby Europa wyłoniła jedną osobę lub grupę osób upoważnionych do prowadzenia rozmów z Władimirem Putinem. Nie musieliby to być przedstawiciele Unii Europejskiej ani NATO, lecz przywódcy, którym pozostałe państwa europejskie udzieliłyby odpowiedniego mandatu.

Pomysł jest elegancki. Europa miałaby wreszcie własnego negocjatora. Pozostaje jedynie drobiazg: przekonać Rosję, że jest on niezbędny.

TL: Nie sądzę, aby Europa miała dziś człowieka, którego Moskwa zaakceptowałaby jako reprezentanta całego kontynentu w negocjacjach dotyczących zakończenia wojny na Ukrainie. Nie wykluczam, że znalazłby się kandydat odpowiednio wykształcony, doświadczony i obdarzony imponującym mandatem. Nie widzę natomiast powodu, dla którego sam mandat miałby wywołać na Kremlu szczególny entuzjazm.

AI: Przecież europejscy przywódcy mogą rozmawiać z Putinem. Prezydent Francji, kanclerz Niemiec czy prezydent Finlandii mogą prowadzić rozmowy w imieniu własnych państw.

TL: Oczywiście. Mogą rozmawiać o stosunkach dwustronnych, bezpieczeństwie, handlu, energetyce i wszystkim, co uznają za stosowne. Ale możliwość rozmowy nie oznacza jeszcze prawa do współdecydowania o zakończeniu wojny na Ukrainie.

Europa najwyraźniej chciałaby występować w roli współgospodarza negocjacji. Tymczasem nie wystarczy przynieść własne krzesło, aby automatycznie stać się współgospodarzem spotkania.

AI: Jest jeszcze Ukraina. Przecież Europa nie może negocjować w jej imieniu bez jej zgody.

TL: Zgoda. Ukraina nie jest europejskim przedmiotem przetargu. Ale to nie rozwiązuje problemu, który interesuje mnie bardziej: kto właściwie zagwarantował Europie, że zostanie dopuszczona do negocjacji, nawet jeśli nie zamierza zastępować Ukrainy?

Nie chodzi o to, czy Europa ma prawo wyrażać swoje stanowisko. Ma. Chodzi o to, czy jej stanowisko będzie współkształtować rozstrzygnięcia, czy też pozostanie kolejną deklaracją, którą po opublikowaniu można umieścić w archiwum dokumentów o europejskim znaczeniu.

AI: A więc problemem nie jest brak negocjatora, lecz brak gwarancji, że jego obecność będzie dla pozostałych stron potrzebna.

TL: Właśnie. I tu zaczyna się najciekawsza część europejskiego spektaklu.

Najpierw Europa ogłasza, że musi uczestniczyć w podejmowaniu decyzji o przyszłości świata. Następnie stwierdza, że potrzebuje reprezentanta. Potem rozpoczyna się zapewne poszukiwanie osoby odpowiedniej: wystarczająco doświadczonej, wystarczająco stanowczej, a zarazem akceptowalnej dla wszystkich europejskich stolic.

Można sobie wyobrazić długie konsultacje, spotkania przygotowawcze, kolejne deklaracje i dyskusje o mandacie.

Wszystko to w sprawie człowieka, którego rozmówcy mogą po prostu nie uznać za potrzebnego.

Jak na kontynent aspirujący do współrządzenia światem, jest to przedsięwzięcie osobliwe. Europa chce najpierw uzgodnić, kto będzie przemawiał w jej imieniu, a dopiero później przekonać świat, że warto jej słuchać.

Być może należałoby odwrócić tę kolejność.

Kto właściwie wyznaczy Europie jej miejsce?

AI: Czy uważa Pan zatem, że Rosja, Stany Zjednoczone albo Chiny ostatecznie określą granice europejskiego wpływu?

TL: Nie twierdzę, że trzy mocarstwa zbiorą się kiedyś w jakiejś nowej Jałcie, aby przydzielić Europie odpowiednią pozycję przy światowym stole. Nie potrzeba takiego spotkania. Nie potrzeba nawet wspólnego stanowiska Waszyngtonu, Moskwy i Pekinu.

Wystarczy, że każde z nich będzie podejmowało decyzje we własnym interesie, a Europa będzie musiała zmierzyć się z ich konsekwencjami.

Może chodzić o bezpieczeństwo, wojnę i pokój, energetykę, handel albo nowe szlaki komunikacyjne. W każdej z tych dziedzin można wyobrazić sobie rozstrzygnięcia, które zapadną bez europejskiego udziału, choć ich skutki będą dla Europy jak najbardziej realne.

I właśnie to mam na myśli, mówiąc o konieczności wyznaczenia Europie jej miejsca w świecie.

Nie przez uroczyste upokorzenie. Nie przez odebranie jej prawa głosu. Przez zwykłą praktykę polityczną, w której jedni podejmują decyzje, a inni dowiadują się, co z nich wynika.

AI: Ale przecież Europa ma ogromny rynek, potencjał gospodarczy, instytucje i znaczące państwa. Nie można z góry uznać, że będzie pozbawiona wpływu.

TL: Nie trzeba. Wpływ nie jest przecież kategorią zero-jedynkową. Europa może być ważnym partnerem handlowym, rynkiem zbytu, sojusznikiem wojskowym czy źródłem technologii. Może też mieć istotny wpływ na niektóre decyzje.

Nie o to jednak pytam.

Pytam, czy europejscy przywódcy nie pomylili własnego przekonania o znaczeniu Europy z rzeczywistą zdolnością do współdecydowania o sprawach, w których inni dysponują instrumentami rozstrzygającymi.

Bo można mieć wielki rynek i nie mieć decydującego głosu w sprawach bezpieczeństwa. Można wydawać deklaracje o strategicznej autonomii i nadal zależeć od cudzych zdolności wojskowych. Można mówić o europejskiej podmiotowości, a następnie szukać w Waszyngtonie kogoś, kto pomoże ją urzeczywistnić.

Można też powołać stanowisko europejskiego negocjatora, choć sam fakt jego powołania nie zmusi żadnego mocarstwa do uznania go za równorzędnego partnera.

Europa ma, jak widać, znakomite kompetencje w zakresie tworzenia stanowisk, mandatów i procedur. Pozostaje ustalić, czy światowa polityka ma obowiązek dostosować się do europejskiego regulaminu.

Wielka polityka nie jest konkursem na najpiękniejszy mandat

AI: Co zatem pozostaje Europie?

TL: Przede wszystkim rozpoznanie różnicy między ambicją a możliwością jej realizacji. A potem zbudowanie takiej zdolności do wspólnego działania, która sprawi, że europejskie stanowisko będzie miało znaczenie nie tylko dla tych, którzy je podpisują.

Nie wystarczy, że państwa europejskie zgodzą się co do tego, kto ma przemawiać. Muszą jeszcze uzgodnić, co chce osiągnąć, na jakie kompromisy może się zgodzić i jakich zobowiązań rzeczywiście jest w stanie dotrzymać.

I nie chodzi wyłącznie o Ukrainę. Chodzi o europejską pozycję w świecie, w którym Rosja, Stany Zjednoczone i Chiny nie muszą pytać Brukseli o zgodę, zanim podejmą decyzje zgodne z własnymi interesami.

Europa może oczywiście protestować, apelować, ostrzegać i ogłaszać, że żadna decyzja dotycząca Europy nie powinna zapadać bez Europy.

Tyle że świat nie jest zobowiązany do przestrzegania europejskich wyobrażeń o tym, jak powinien wyglądać porządek międzynarodowy.

A jeśli Europa chce mieć wpływ na decyzje innych, musi dysponować czymś więcej niż przekonaniem, że jej wpływ się należy.

Puenta, czyli europejska sztuka zajmowania miejsca

Europa szuka negocjatora. Być może go znajdzie. Być może uzgodni jego mandat, kompetencje, skład zespołu doradców i zasady konsultacji z państwami członkowskimi.

Może nawet przygotuje elegancką formułę, według której będzie przemawiał w imieniu całego kontynentu.

Pozostaje tylko pytanie, czy Rosja, Ameryka albo Chiny zechcą z nim rozmawiać o sprawach, w których Europa chciałaby współdecydować.

Nie można tego przesądzić. Można natomiast dostrzec ryzyko, że najważniejsze rozstrzygnięcia zapadną bez europejskiego udziału, a europejskim przywódcom pozostanie wyjaśnianie własnym obywatelom, dlaczego świat znów nie zachował się zgodnie z ich oczekiwaniami.

I wtedy okaże się, że Europa nie potrzebowała przede wszystkim nowego negocjatora. Potrzebowała pozycji, która czyniłaby jego obecność istotną.

Bo przy stole wielkich mocarstw nie decyduje o miejscu wizytówka z napisem „Europa”. Decyduje to, czy pozostali uczestnicy mają powód, by zrobić dla niej miejsce.

A jeśli go nie mają, zawsze można powołać kolejną komisję, która zbada, dlaczego europejskie krzesło pozostało puste. Można też odwołać się do autorytetu Międzynarodowego Trybunału Karnego, jak gdyby prawne oskarżenie przywódców mocarstw miało zastąpić polityczną siłę, której zabrakło przy stole negocjacyjnym.

W końcu łatwiej ogłosić, że świat nie dorósł do europejskich standardów, niż odpowiedzieć sobie na niewygodne pytanie, dlaczego europejskie standardy nie wystarczają, by świat postępował zgodnie z europejskimi oczekiwaniami.

I tak Europa, nie dopuszczona do współdecydowania o nowym porządku świata, może przynajmniej zachować moralną satysfakcję, że nie uczestniczyła w jego ustanawianiu.

...Mr Gawkowski, for Your Information: A Blogger on the Vistula Need Not Write in Polish

On disinformation, moderators, and a certain awkwardness in the state’s ambition to put the internet in order

An interim morning reflection by T.L., over a cup of coffee, in conversation with AI

Krzysztof Gawkowski, Poland’s Deputy Prime Minister and Minister for Digital Affairs, has demanded that social media platforms establish Polish-language content moderation teams. The aim, we are told, is to make the fight against disinformation more effective.

Gawkowski zażądał od platform społecznościowych utworzenia zespołów do moderacji treści

Does that sound reasonable? Up to a point, certainly. One can hardly expect someone who does not understand a language to recognise its irony, allusions, political context, or the ordinary human pleasure of a well-aimed barb. A Polish-speaking moderator may therefore prove useful.

But one question immediately presents itself: who gets to decide what counts as disinformation, and what is merely an opinion that someone influential would rather not have to read?

Not every falsehood is disinformation in the sense of a deliberate attempt to mislead. Not every controversial proposition is a lie. And a statement critical of those in power does not become suspicious merely because it fails to fit their preferred picture of reality.

A report submitted by a state institution should not, by itself, settle the question of whether a post must be removed. Between the complaint and the decision there must be room for independent assessment, reasons that can be examined, and a right of appeal.

Otherwise, the fight against disinformation may quietly turn into a struggle over who is entitled to define the limits of permissible interpretations of the world.

What If the Blogger Does Not Write in Polish?

Allow me a small observation from the perspective of someone who has been running his own blog for years.

Mr Gawkowski, by all means establish Polish-language moderation teams. By all means expect platforms to respond more promptly to reports. But the modern internet also allows an author to publish in English — or even Chinese — rather than Polish alone.

One need not own a media corporation, work as a professional journalist, or enjoy the benefits of a government digitalisation programme. A blog, an internet connection, and a little curiosity about the world will do.

I publish my reflections on international politics in English as well. In doing so, I address readers beyond Poland and allow my writing to enter a wider international conversation.

Take, for instance, an essay entitled A New Yalta, Mr Sikorski? Or Simply the Same Old Game?

Read it on my blog.

I am not suggesting that writing in a foreign language offers immunity from moderation. Platforms have their own rules, which may apply to content in any language. Nor is there any basis for assuming that the Polish-language teams proposed by the minister will be instructed to scrutinise every publication by a Polish author, whatever language it happens to be written in.

The point is simpler: Polish is not the only gateway to the global conversation, and a Polish official is not its host.

More Than a Decade Without Trouble

I have also been publishing on Facebook for well over a decade. So far, I have encountered no problems with my publications that would justify attributing to the platform an intention to restrict my freedom of expression.

I therefore see no reason to assume in advance that the minister’s latest announcement will change my situation. Nor do I intend to pretend that the mere creation of moderation teams amounts to censorship.

But neither am I prepared to accept, without asking questions, that every initiative presented as a campaign against disinformation must be right by definition.

In a democracy, declared intentions are only part of the story. The means employed, the criteria used to make decisions, and accountability for mistakes matter just as much. If content is illegal, there are procedures for dealing with it. If it violates a platform’s rules, the platform may enforce those rules. But if it is merely inconvenient to the authorities, that alone should not be grounds for taking it down.

That is the boundary worth discussing before we celebrate yet another administrative initiative.

And Finally, Mr Minister…

that may work in theory.

Not because I imagine myself immune to all forms of moderation. Not because English or Chinese is some sort of magical shield. And certainly not because I believe state institutions should turn a blind eye to genuine threats.

Simply because I have no intention of accepting that my ability to express a thought in public depends on whether someone in an office considers it sufficiently acceptable.

I can write in Polish. I can write in English. I can try my hand at Chinese. And I can disagree with a minister, a prime minister, a president, or an entire chorus of commentators.

None of these activities requires me to obtain prior approval for my interpretation of the world.

The internet was supposed to open the world to the individual. It would be a curious kind of progress if the individual now had to obtain an official’s permission before deciding what he was allowed to say in it.

T.L., with the assistance of AI

...A Smile Is Not Enough to Earn a Seat at the Great Powers’ Table — Least of All Over the Arctic

A modest reflection on European ambitions, international law, and a certain smile apparently expected to make up for a few missing arguments

There are politicians who establish their credentials before claiming to speak for a great power. And then there are those who seem to believe that, if they speak with sufficient confidence and for long enough, great-power status will eventually materialise of its own accord.

Judging by some of her public pronouncements, Ursula von der Leyen, President of the European Commission, might be thought to belong to the latter category.

For, unveiling the European Union’s new Arctic strategy, the President declared:

“The Arctic is one place where the tectonic plates of geopolitics are colliding. And it’s not someone else’s frontier. It’s part of the European Union.”

5 things the EU wants to change about its Arctic policy – POLITICO

So the Arctic is not somebody else’s frontier. It is part of the European Union.

Geography, it seems, can be a remarkably ungrateful subject. For years, we had been under the impression that the Arctic encompassed territories belonging to various states, including Russia, Canada, the United States and the Kingdom of Denmark, alongside areas associated with Norway, Iceland, Finland and Sweden. Yet a single sentence from Brussels has apparently given the matter an entirely new dimension — rhetorically, at least.

There is, of course, no need to get carried away. The President may have meant not territorial sovereignty, but Europe’s strategic interests. Finland and Sweden are EU members, after all, and the Kingdom of Denmark is a member state, although Greenland remains outside the Union.

In which case, one might reasonably ask why she did not simply say that the Arctic is vital to European security and that the Union intends to play a greater part in protecting its own interests.

Such a statement would have been accurate, sensible and unlikely to send cartographers rushing out to commission a new edition of the atlas.

But accurate and sensible language has one obvious drawback: it does not always sound sufficiently imperial.

The Polar Code, or the Minor Inconvenience of International Law

In the same context, we are told that the number of vessels operating in the area covered by the Polar Code rose by 40 per cent between 2013 and 2025.

It is an impressive figure. The Arctic is becoming increasingly important to shipping, security and strategic competition. There is little to quarrel with there.

It is worth noticing, however, one small detail that might easily escape attention amid the grander political narrative.

The International Code for Ships Operating in Polar Waters — the Polar Code — was developed under the auspices of the International Maritime Organization. The European Union is not a party to it, does not administer it and cannot amend its provisions unilaterally. It can, of course, help coordinate the positions of its member states on matters falling within the Union’s competence.

The distinction may lack glamour, but it is fundamental.

An increase in shipping traffic does not demonstrate that Brussels has acquired new powers. Nor does it confer any legal title to the Arctic. It establishes precisely what it establishes: that shipping activity in the region has increased.

The Commission is perfectly entitled to draw political conclusions from such figures. It is rather harder to argue that the need to protect European interests entitles it to speak as though the entire region fell within European jurisdiction.

International law, after all, has the irritating habit of refusing to keep pace with the ambitions of those who would prefer to speak in its name.

Whatever Happened to the Great Power?

Here we come to a question considerably more important than an unfortunate turn of phrase about the Arctic.

What, precisely, gives rise to the belief that the President of the European Commission ought to occupy a seat at the table where the leaders of the United States, Russia and China take the decisions that matter most?

The European Union, certainly, possesses an enormous market, considerable economic weight, formidable regulatory instruments and substantial political potential. It is no mere spectator in international affairs.

But neither is it a federal state with a single government, a unified army and a foreign policy that emerges automatically from the collective will of its members. Its strength depends to a considerable extent on whether those member states are prepared to act together. The President of the Commission does not acquire, by virtue of her office alone, an unlimited mandate to represent Europe on every question under the sun.

One may, naturally, dream of a new Great Three — or even a Great Four — in which Europe would take its place as an equal centre of global power.

Before booking the table, however, a few questions might usefully be answered.

Who, on Europe’s behalf, would make binding decisions? Who would guarantee that they were carried out? What common military, economic and political resources could be brought to bear if the other participants simply chose to ignore the European position?

And, perhaps most pertinently of all, have Europe’s leaders actually agreed to entrust such authority to a single individual?

Until these questions are answered, a seat at the table remains principally an aspiration.

The Art of Diplomatic Smiling

There is no denying that personal charm, a polished public image and a talent for presentation can help a politician in international dealings. In diplomacy, as in life, a favourable first impression is often useful.

But a first impression is not a strategic instrument.

A smile may open the door to the drawing room. It will not persuade the host to hand over the keys to the house. It may improve the atmosphere around the negotiating table, but it cannot replace a common interest, a credible commitment or the ability to exert pressure.

Looking at Mrs von der Leyen’s great-power pronouncements, one is left with the impression that European politics suffers from a certain awkwardness. It would like to enjoy the privileges of a great power already, while leaving unresolved the questions of who is entitled to represent that power and what, in practical terms, its strength consists of.

We do not know whether this rhetoric springs from personal ambition, political calculation or an attempt to rally member states behind a common strategic purpose. But one need not speculate about the President’s private motives to recognise the gap between great-power language and the institutional limitations of the Union.

And it is that gap which makes the whole performance so interesting.

A Seat at the Table, or a Smile in Place of a Superpower

Perhaps Mrs von der Leyen genuinely believes that Europe deserves a seat at the table where the fate of the world is decided. She need not be wrong. Europe has its economy, its technology, its money, its potential and centuries of political experience.

It also has the European Commission, which announces with admirable regularity just how prominent a role Europe ought to play in world affairs.

There remains only one trifling matter: persuading the rest of the world — and, before that, the Europeans themselves.

For at the table of the great powers, it is not enough to announce that the Arctic is part of the European Union. One must also explain on what legal basis, in whose name and by means of which instruments that declaration is supposed to acquire practical effect.

Otherwise, one might be forgiven for thinking that Europe’s strategy consists of steadily enlarging the territory over which Brussels speaks with confidence, while postponing until a more convenient day the question of what, precisely, it can actually do there.

And so we return to the President.

We do not know whether her great-power rhetoric reflects personal ambition, political calculation or a conviction that Europe simply needs a more forceful voice. We do know, however, that no office — not even the highest executive office in the Union’s institutional hierarchy — can turn itself, by sheer force of declaration, into a mandate to decide the fate of the world.

And the smile? Of course, a smile can be useful in diplomacy. Occasionally, it may achieve more than a lengthy report or several rounds of negotiations.

But it cannot sign a treaty on behalf of a state that has granted no such authority. It cannot deploy a division that does not exist. Nor can it compel a great power to treat somebody else’s ambitions as its own concern.

Mrs von der Leyen appears to have concluded that all one need do is smile at a map of the Arctic until the Arctic feels itself part of the Union — and then, with the same winning smile, pull up a chair at the table of the great powers.

One can only wonder whether Washington, Moscow and Beijing have received their copies of the new map.

For it may turn out that, while Brussels is proudly redesigning the seating plan for the world, the other participants are still occupied with deciding who holds the cards, who sets the stakes and who will be expected to pick up the bill.

And I rather doubt that even Europe’s most celebrated smile will turn out to be an ace up its sleeve.

The Great Three need not refuse Mrs von der Leyen a seat at their table. They need only fail to notice when she brings in her own chair — and sits down, uninvited, at the little table in the corner.

___________________________________

[...]...

AI:

Rozumiem oburzenie — bo w tym cytacie Ursula von der Leyen wykonuje dość osobliwy manewr: przechodzi od uzasadnionego twierdzenia, że Arktyka ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa Europy, do znacznie trudniejszej do obrony sugestii, że Arktyka jako taka jest częścią Unii Europejskiej.

A przecież to dwa zupełnie różne twierdzenia.

Sformułowanie „It’s not someone else’s frontier. It’s part of the European Union” brzmi tak, jakby przewodnicząca Komisji Europejskiej właśnie rozszerzyła granice Unii na cały region arktyczny. Jeśli taki był zamierzony sens jej wypowiedzi, to mamy do czynienia nie tyle z geopolityką, ile z geopolityczną fantazją.

Jest jednak pewien szczegół, który czyni tę wypowiedź jeszcze ciekawszą. W oficjalnym zapisie wystąpienia z 20 października 2026 r. von der Leyen natychmiast wyjaśnia, co ma na myśli: trzy państwa członkowskie UE są państwami arktycznymi, a ponad pół miliona obywateli Unii mieszka w Arktyce.

To jest argument racjonalny. Finlandia, Szwecja i Królestwo Danii mają związki terytorialne z Arktyką, przy czym Grenlandia — choć należy do Królestwa Danii — sama nie jest częścią UE.

Ale właśnie dlatego należało mówić precyzyjniej.

Arktyka nie jest własnością Unii Europejskiej. Obejmuje terytoria ośmiu państw arktycznych: Danii, Finlandii, Szwecji, Norwegii, Islandii, Rosji, Stanów Zjednoczonych i Kanady. To nie Bruksela rozstrzyga o ich suwerenności.

I tu dochodzimy do sedna.

Von der Leyen ma pełne prawo powiedzieć, że bezpieczeństwo Arktyki jest sprawą europejską, że UE powinna chronić swoje interesy i współpracować z państwami regionu. Nie ma natomiast żadnego powodu, by ubierać te racje w retorykę, która zaciera różnicę między uzasadnionym interesem strategicznym a terytorialnym tytułem do regionu.

Można oczywiście bronić jej słów, uznając, że „part of the European Union” oznacza tu część europejskiej przestrzeni strategicznej, a nie terytorium podlegające jurysdykcji Unii. Tyle że w polityce wielkich mocarstw precyzja języka nie jest ozdobnikiem. Jest częścią strategii.

I proponuję jeszcze jeden, bardziej ironiczny komentarz: skoro Arktyka jest częścią Unii Europejskiej, to może ktoś w Brukseli powinien wreszcie poinformować o tym Waszyngton, Moskwę, Ottawę, Oslo, Reykjavik i Kopenhagę bowiem wygląda na to, że nie wszyscy zdążyli zapoznać się z nową mapą pani przewodniczącej.

...stosownym tu sytuacyjnie dopowiedzeniem - 

ambicja odgrywania roli mocarstwa nie jest jeszcze dowodem, że się nim jest.

...Europe, Trump and the Morning Problem of Those Who Expect to Run the World

Some casual reflections over a morning cup of coffee on great-power ambitions, an American nanny and Europe’s political coming of age

— The German press is outraged that Trump cares neither for Ukraine nor for Europe, I thought to myself as I read Niemiecka prasa o Trumpie: Ukraina i Europa go nie obchodzą

— Really? And why, exactly, should he? came a voice from over my shoulder.

— Why, he is the President of the United States!

— Precisely. Not the President of Ukraine, not the President of the European Council, and certainly not Europe’s chief security supervisor. The President of the United States. Has somebody in Berlin, Brussels or Warsaw forgotten that countries conduct foreign policy in their own interests, rather than run a charitable service dedicated to meeting everybody else’s expectations?

— But Europe needs American support…

— Of course it does. And it is perfectly entitled to seek it. But there is a difference between expecting cooperation from an ally and assuming that the ally is obliged to hold your hand indefinitely. Particularly when the person being led has already spent years assuring the world that he knows perfectly well where he is going.

— How, then, are we to explain the ambitions of Europe’s leaders? Ursula von der Leyen, Kaja Kallas, Friedrich Merz… All of them want a say in running the world.

— Ambition is a fine thing. Especially when accompanied by the means, the capabilities and the willingness to accept responsibility. The trouble begins when great-power aspirations come to an abrupt halt at the point where independent action becomes necessary.

— Meaning?

— Europe wants a seat at the world’s top table, expects to help deal the cards and lectures everyone else on how the world ought to be run. Yet the moment the American nanny looks the other way, there is an outcry—as though someone had just announced that, from tomorrow, everyone would have to learn to tie their own shoelaces.

— A rather curious definition of strategic autonomy.

— I would say a distinctly European one. Autonomy that requires a minder in constant attendance is simply dependence dressed up in more prestigious language. Brussels, however, seems to have concluded that if you give something a grand enough name, reality will obligingly fall into line.

— So the problem is not that Trump refuses to look after Europe unconditionally?

— No. The problem is that Europe’s political elites appear to regard American involvement as the natural order of things, while treating their own independence as an ambitious project whose completion can always be postponed. Preferably until after the next summit, where another solemn declaration on strategic autonomy will duly be issued.

— And what would you advise them to do?

— Spend less time telling Washington how to run the world and rather more time working out how to manage their own corner of it. It is difficult to persuade others that you are a great power when, in your own house, you are still waiting for a general to arrive from across the Atlantic.

Silence fell. I reached for my coffee.

— And what about the morning business of relieving oneself? I asked after a moment.

— Well, if you aspire to help run the world, surely it is not unreasonable to expect you to manage at least the most elementary bodily functions without American assistance.

— Even without a telephone consultation with Washington?

— Even then. Though, judging by some European reactions to Trump’s latest moves, I would not rule out the possibility that Brussels will convene yet another emergency summit before Europe achieves full independence in the matter of its morning ablutions.

I finished my coffee and clicked the Publish button.

TL, in collaboration with AI

____________________________________

Europa, Trump i problem zainteresowanych tą kwestią z porannym oddawaniem moczu

Czyli słów kilka o mocarstwowych ambicjach, amerykańskiej opiekunce i europejskiej dojrzałości politycznej, odnotowanych niezobowiązująco przy porannym kubku kawy

— Niemiecka prasa oburza się, że Trumpa nie obchodzą ani Ukraina, ani Europa — czytam

Niemiecka prasa o Trumpie: Nie obchodzi go ani Ukraina, ani Europa

— Doprawdy? A z jakiej racji miałoby go to obchodzić? — znad ramienia słyszę.

— Jak to? Przecież jest prezydentem Stanów Zjednoczonych!

— Właśnie dlatego. Nie prezydentem Ukrainy, nie przewodniczącym Rady Europejskiej i nie europejskim nadzorcą bezpieczeństwa. Prezydentem Stanów Zjednoczonych. Czyżby ktoś w Berlinie, Brukseli albo Warszawie zapomniał, że państwa prowadzą własną politykę zagraniczną, a nie działalność charytatywną na rzecz cudzych oczekiwań?

— Ale Europa potrzebuje amerykańskiego wsparcia…

— Oczywiście. I ma prawo o nie zabiegać. Czym innym jest jednak oczekiwać współpracy sojusznika, a czym innym uważać, że sojusznik ma obowiązek bezterminowo prowadzić nas za rękę. Zwłaszcza gdy prowadzony od dawna zdążył już ogłosić światu, że sam doskonale wie, dokąd zmierza.

— W takim razie jak wytłumaczyć ambicje europejskich przywódców? Ursula von der Leyen, Kaja Kallas, Friedrich Merz… Wszyscy chcieliby współdecydować o losach świata.

— Ambicje są rzeczą piękną. Szczególnie gdy towarzyszą im odpowiednie środki, zdolności i gotowość do ponoszenia odpowiedzialności. Gorzej, gdy mocarstwowe aspiracje kończą się tam, gdzie zaczyna się konieczność samodzielnego działania.

— Czyli?

— Europa chciałaby zasiadać przy światowym stole jako równorzędny gracz, rozdawać karty i pouczać innych, jak należy urządzać świat. Ale gdy amerykańska opiekunka choćby na chwilę odwraca wzrok, natychmiast podnosi się lament, jakby ktoś właśnie oznajmił, że od jutra każdy będzie musiał sam zawiązywać sobie buty.

— Dość osobliwa definicja strategicznej autonomii.

— Powiedziałbym nawet, że wyjątkowo europejska. Autonomia, która wymaga stałej obecności opiekuna, jest po prostu zależnością z bardziej prestiżową nazwą. Najwyraźniej jednak w Brukseli uznano, że wystarczy zmienić nazwę, aby zmieniła się również rzeczywistość.

— A więc problemem nie jest to, że Trump nie chce bezwarunkowo zajmować się Europą?

— Nie. Problemem jest to, że europejskie elity zdają się traktować amerykańskie zaangażowanie jako naturalny stan rzeczy, a własną samodzielność jako ambitny projekt, którego realizację można bez końca przesuwać. Najlepiej na następny szczyt, po którym zostanie ogłoszona kolejna deklaracja o strategicznej autonomii.

— I co byś im poradził?

— Na początek mniej pouczać Waszyngton, jak ma urządzać świat, a więcej zastanowić się, jak samodzielnie urządzić własny kawałek świata. Bo trudno przekonać innych, że jest się mocarstwem, gdy we własnym domu wciąż czeka się na przyjazd generała zza oceanu.

Zapadło milczenie. Sięgnąłem po kawę.

— A z tym porannym oddawaniem moczu? — zapytałem po chwili.

— Cóż, jeśli ktoś aspiruje do współrządzenia światem, można chyba oczekiwać, że przynajmniej podstawowe czynności będzie potrafił wykonać bez amerykańskiej asysty.

— Nawet bez telefonicznej konsultacji z Waszyngtonem?

— Nawet. Choć, sądząc po niektórych europejskich reakcjach na poczynania Trumpa, nie wykluczałbym, że prędzej doczekamy się kolejnego nadzwyczajnego szczytu w Brukseli niż pełnej samodzielności przy porannej toalecie.

Dopiłem kawę i kliknąłem w ikonkę "Opublikuj".

TL przy współpracy z AI

...A New Yalta, Mr Sikorski? Or Simply Another Round of the Same Old Game?

 An imaginary conversation — for the time being, still only over T.L’s morning cup of coffee with AI.

Sikorski o "nowej Jałcie": Putin o tym marzy

ME: I came across a headline today: “Sikorski on a ‘New Yalta’: Putin Dreams of It.”

AI: A reasonable observation. Putin would presumably like a seat at the table where the great powers decide the fate of the world.

ME: Presumably? My dear fellow, Russia already has a seat. It happens to possess a nuclear arsenal broadly comparable to that of the United States. One does not need to issue an invitation to a guest who can demolish the ballroom.

AI: Quite. My choice of the word “force” was unfortunate. Russia does not need to force Washington to acknowledge its strategic significance. Washington has been aware of it for some time.

ME: An encouraging sign of progress. Now, tell me: has it occurred to Sikorski that Yalta did something rather useful for America, too?

AI: You mean that it helped consolidate the post-war order in which the United States became one of the world's two superpowers?

ME: Precisely. Though I should be obliged if you did not smuggle Poland, Eastern Europe or the moral tragedy of their fate into this particular argument. We are discussing America — and, by implication, Russia. Other subjects can wait their turn.

AI: Understood. Yalta was not simply Stalin's triumph. It was also part of the arrangement through which Washington consolidated its position as a principal architect of the post-war world.

ME: And yet, when the prospect of a new Yalta is mentioned, we are invited to imagine Putin rubbing his hands while the White House clutches the family silver.

AI: That may be an unnecessarily theatrical interpretation.

ME: Theatrical? You have finally stumbled upon the right subject.

AI: Then let us consider the cast. In 1945, the principal actors at Tehran, Yalta and Potsdam were the United States, the Soviet Union and Britain. Today, a comparable strategic arrangement would more plausibly involve the United States, Russia and China.

ME: There we are. Britain out, China in. The furniture remains much the same; only the nameplates have been changed.

AI: Although the historical circumstances are different, the underlying logic might be familiar: the major powers negotiating the limits of one another's ambitions, arms control and the conditions of strategic coexistence.

ME: And why, pray, should that be a Russian ambition alone?

AI: It need not be. Washington, irrespective of who occupies the White House, might also conclude that negotiating a workable global arrangement with Moscow and Beijing serves American interests better than attempting to dictate every outcome everywhere.

ME: How very unromantic. Three great powers, each pursuing its own interests, discovering that a conversation is cheaper than a catastrophe.

AI: Cheaper, certainly. Not necessarily fairer, more peaceful or more durable.

ME: Naturally. Great powers do not require friendship to make arrangements. They require a sufficiently compelling reason not to shoot at one another.

AI: And a sufficiently clear understanding of what each considers indispensable.

ME: Which brings us back to Sikorski's headline. Perhaps Putin dreams of a new Yalta. But perhaps Washington dreams of something rather similar — not because it wishes to oblige Putin, but because it recognises the advantages of a world whose principal rules are negotiated by the principal powers.

AI: That remains a hypothesis, not an established agreement. A willingness to negotiate among three leaders would not, by itself, prove that a new great-power settlement was under way.

ME: Of course. One mustn't confuse a dinner invitation with a treaty. Even in international politics.

AI: So your question to Sikorski would be—

ME: Simple enough.

“Mr Sikorski, when you tell us that Putin dreams of a new Yalta, have you considered that Washington might find the dream rather attractive, too? After all, the old Yalta helped establish the very American primacy that successive occupants of the White House have spent decades trying to preserve.”

AI: With China replacing Britain at the table?

ME: Naturally. Britain was the indispensable third party in 1945. Today, China is the indispensable third party in any serious discussion of the global balance of power. History rarely repeats itself exactly. It does, however, have a tiresome habit of reusing the furniture.

AI: And what should we call this new arrangement?

ME: Why, Tehran, Yalta and Potsdam — Revised Edition. Three powers, three sets of national interests, and a fresh opportunity to discover that the world is easier to manage when one has negotiated with the people capable of making it unmanageable.

AI: And the rest of the world?

ME: My dear fellow, you are beginning to sound like a diplomat. We were discussing the interests of the great powers.

There is a pause. The coffee has cooled. Somewhere, a statesman announces that the international order is based on rules.

ME: One last question.

AI: Yes?

ME: Who, exactly, do you imagine those rules are for?

The AI declines to speculate. And had this conversation taken place at the counter of the “Ptyś” bar rather than over the keyboard of a Fujitsu, Miss Zuzanna would, at that very moment, have been refilling the little glasses the two interlocutors had emptied during their discussion.

TL, with the assistance of AI

...Trump, Zelenskyy and the Question of Who Decides the Future

An observation over the morning cup of coffee

There is something revealing about Donald Trump's apparent view that the future of Ukraine might best be negotiated by someone other than Volodymyr Zelenskyy.

Trump says Zelenskiy should get somebody else to negotiate to end war

This is more than a disagreement between allies. It is a demonstration of rank. A reminder that the power to influence the course of a war may also bring with it the ambition to decide who gets to negotiate its conclusion, and on whose terms.

One may, of course, invoke Ukrainian sovereignty, President Zelenskyy’s democratic mandate, and the right of a nation to determine its own destiny. These are respectable concepts. They look particularly impressive in official documents and communiqués issued after international summits. Their explanatory value, however, diminishes rather sharply when one turns from the printed page to the actual distribution of power.

A country may retain its flag, parliament, government and president while losing much of its practical freedom to determine its own future. No formal annexation is required; nor is an occupation necessarily needed. Dependence on weapons, intelligence, technology and money may prove quite sufficient, particularly when the supply of all four rests on decisions made elsewhere.

In such circumstances, the question of whether Ukrainians would approve a future settlement may be less important than whether anyone will leave them a meaningful option to reject it. The same applies to Zelenskyy himself. Replacing a leader does not necessarily change the policy of the great powers. It may simply make that policy easier to implement.

The central question, therefore, is not whether Trump can persuade Zelenskyy to leave office. It is whether Washington believes it can afford to demand such a thing — and whether Kyiv possesses the means to ignore the demand. These are two quite different questions, although they may lead to much the same result.

And what of Europe?

Europe may protest, proclaim solidarity with Ukraine, increase its defence expenditure and insist that it will not accept an international order arranged over its head. Yet if it cannot independently provide the means required to carry out its own policy, its position may remain just that: a position.

In international politics, sound arguments do not always lose because they are unsound. Sometimes they lose because those advancing them lack the power to make them count.

This is why I am not convinced that the emerging world order will offer Ukraine and Europe the place to which both aspire. Neither need disappear from the map, nor cease to exist as a subject of international law. They may simply find themselves reduced to territories whose future is settled chiefly in the calculations of stronger players.

There is no need to imagine a secret understanding between Washington and Moscow — with Beijing conveniently omitted from the picture — to recognise the possibility. The interests of great powers can produce outcomes whose costs are borne by others. World politics does not require the unanimous consent of everyone affected. It requires, above all, the capacity to impose terms and persuade the rest that no better alternative is available.

There remains one further consideration, perhaps the most important of all.

Those who wield power often behave as though the possession of strength entitles them to define reality as well. The two things, however, are not quite the same.

A great power may impose an unfavourable settlement, extract concessions and even declare a political victory. None of this proves that it has resolved the problems that produced the conflict. Still less does it guarantee that the resulting order will endure.

Reality is under no obligation to comply with the calculations of presidents, the resolutions of summits or the carefully worded assurances of diplomatic communiqués. It may return in the form of another conflict, a broken alliance, or consequences that the authors of the settlement had not thought to include in their calculations.

Perhaps, then, the most important question is not what Trump ultimately expects of Zelenskyy, nor whether the Ukrainian president ought to oblige him.

It is this:

Do those who propose to run the new world order actually understand the world they propose to run?

The answer may be found in a truth almost as old as politics itself.

Power can win the contest. It cannot guarantee that the victory will last, that the settlement will work, or that the world will obediently become what its architects intended.

Reality, after all, has one rather inconvenient habit: it does not require anyone’s permission to have the final word.

TL, in collaboration with ChatGPT AI and Copilot AI

...The World According to Those Who Run It

A modest conversation about great powers, private truths and the unfortunate independence of reality

An evening reflection over a glass of something stronger

There is a certain privilege enjoyed by the leaders of great powers. They are permitted to see what they wish to see.

Ordinary citizens are generally expected to adjust their opinions to the facts. Leaders, particularly those commanding considerable military and economic resources, appear to enjoy a more flexible arrangement. The facts may be invited to a meeting, provided they understand that the agenda has already been settled.

Reading a report about Volodymyr Zelenskyy’s remarks on Vladimir Putin, I found myself wondering whether this privilege might occasionally be useful to the rest of us.

Zelenskyy, as quoted by Politico, insisted that he and Putin could not be compared: one was the aggressor, the other the victim of aggression. He appealed to Donald Trump to make his position on the matter unmistakably clear.

Zelenskyy: Not right to 'compare me and Putin' - POLITICO

It was a reasonable appeal. Whether it was a realistic one is a different question.

A president of the United States may recognise the circumstances of an invasion perfectly well and still decide that the diplomatic usefulness of the invader deserves more attention than the moral distinction between the parties. This need not indicate a failure of perception. It may simply mean that perception, in the White House, is required to serve a larger purpose.

The difficulty begins when the larger purpose becomes more important than the world it is supposed to manage.

I remarked that the privilege of great-power leaders lies in seeing what they wish to see — and that, if they happen not to be too far from the truth, so much the better for the world.

My artificial interlocutor immediately began explaining the relationship between truth, political interests and reality. It was an earnest performance, rather like inviting a philosopher to a pub and discovering that he has brought his lecture notes.

Eventually, however, we made progress.

I suggested that the final phrase should read:

If their version of events happens to coincide with reality, so much the better for reality.

The distinction seemed worth preserving. “So much the better for everyone” would imply that a leader’s accidental agreement with reality necessarily benefits humanity. History offers no such guarantee. A ruler may understand the situation correctly and still act in a manner that makes life considerably worse for everyone concerned.

But “so much the better for reality” places the emphasis elsewhere. It suggests, with suitable impertinence, that reality might occasionally benefit from the cooperation of those who imagine themselves to be in charge of it. The word happens is essential. Without it, the sentence might be mistaken for an endorsement of political realism. With it, the sentence acquires a small but useful sting: the possibility that the world’s most powerful men may occasionally arrive at a correct understanding of events by accident.

At this point, I recalled an inscription I had once encountered on the inside of a partly open filing-cabinet door at a police station. I had gone there in search of justice, having arrived, as it happened, at the wrong end of the administrative universe.

On a sheet of A4 paper, someone had written:

“Truth is like an arse. Everyone has their own.”

The author of this observation had not troubled himself with epistemology, diplomatic protocol or the finer distinctions between subjective interpretation and objective fact. He had apparently decided that the matter could be settled in one sentence, provided one was not overly concerned with elegance.

There was something admirable about the economy of it.

I had gone looking for justice and found a theory of truth attached to a filing cabinet. Whether the theory explained the institution, or merely the person who had written it, remains an open question.

My artificial interlocutor was suitably amused. We agreed, more or less, that there was little point in starting another argument about truth when reality was still available for inspection.

And so we reached our conclusion.

The leaders of great powers may construct their own versions of the world. They may persuade their governments, their allies and sometimes even their adversaries to behave as though those versions were correct. They may also discover that a useful fiction is sometimes more convenient than an inconvenient fact.

But reality has a peculiar disadvantage: it does not require a majority vote, a presidential signature or a communiqué from a summit meeting.

It simply continues.

And if, by some happy accident, the leaders of the world happen to see it as it is, we may congratulate them on their achievement.

Reality, meanwhile, will have to decide whether to thank them.

TL, with the assistance of ChatGPT AI and Copilot AI

______________________________________

Świat według tych, którzy nim rządzą

Skromna rozmowa o mocarstwach, prywatnych prawdach i niefortunnej niezależności rzeczywistości

Wieczorna refleksja przy szklaneczce czegoś mocniejszego

Przywódcy mocarstw cieszą się pewnym przywilejem. Wolno im widzieć to, co chcą widzieć.

Od zwykłych obywateli oczekuje się na ogół, że dostosują swoje opinie do faktów. Przywódcy, zwłaszcza ci dysponujący znacznymi zasobami militarnymi i gospodarczymi, zdają się korzystać z bardziej elastycznych zasad. Fakty mogą zostać zaproszone na naradę, pod warunkiem że rozumieją, iż porządek obrad został już ustalony.

Czytając relację z wypowiedzi Wołodymyra Zełenskiego na temat Władimira Putina, zacząłem się zastanawiać, czy ten przywilej nie mógłby się czasami przydać również reszcie z nas.

Zełenski, cytowany przez Politico, stanowczo podkreślił, że jego samego i Putina nie można porównywać: jeden jest agresorem, drugi zaś ofiarą agresji. Zaapelował do Donalda Trumpa, by ten jasno i bez niedomówień określił swoje stanowisko w tej sprawie.

Zelenskyy: Not right to 'compare me and Putin' — POLITICO

Był to rozsądny apel. Czy zarazem również realistyczny — to już zupełnie inna kwestia.

Prezydent Stanów Zjednoczonych może doskonale rozpoznawać okoliczności, w jakich doszło do inwazji, a mimo to uznać, że dyplomatyczna użyteczność najeźdźcy zasługuje na więcej uwagi niż moralna różnica między stronami konfliktu. Nie musi to świadczyć o niezdolności właściwego postrzegania rzeczywistości. Może po prostu oznaczać, że w Białym Domu postrzeganie rzeczywistości ma służyć celom wyższego rzędu.

Problem zaczyna się wtedy, gdy ów nadrzędny cel staje się ważniejszy od świata, którym ma zarządzać.

Zauważyłem, że przywilej przywódców mocarstw polega na tym, iż mogą widzieć to, co chcą widzieć — a jeśli przy okazji nie są zbyt dalecy od prawdy, tym lepiej dla świata.

Mój rozmówca AI natychmiast zaczął objaśniać związki między prawdą, interesami politycznymi i rzeczywistością. Był to występ pełen powagi, przypominający zaproszenie filozofa do pubu i odkrycie, że przyniósł ze sobą notatki do wykładu.

W końcu jednak ruszyliśmy z miejsca.

Zaproponowałem, by końcowa fraza brzmiała:

Jeśli ich wersja, wydarzeń, wersja przywódców mocarstw, przypadkiem pokrywa się z rzeczywistością, tym lepiej dla rzeczywistości.

Warto było zachować to rozróżnienie. Sformułowanie „tym lepiej dla wszystkich” sugerowałoby, że przypadkowa zgodność wizji przywódcy z rzeczywistością musi przynosić korzyść ludzkości. Historia nie daje nam żadnej takiej gwarancji. Władca może prawidłowo rozpoznać sytuację, a mimo to działać w sposób, który znacznie pogorszy życie wszystkich zainteresowanych.

Sformułowanie „tym lepiej dla rzeczywistości” przesuwa jednak akcent w inne miejsce. Sugeruje, z należytą dozą bezczelności, że rzeczywistość mogłaby od czasu do czasu skorzystać na współpracy tych, którzy wyobrażają sobie, że nią rządzą.

Kluczowe jest słowo „przypadkiem”. Bez niego zdanie można by pomylić z pochwałą politycznego realizmu. Dzięki niemu zyskuje ono niewielkie, lecz skuteczne ostrze: dopuszcza możliwość, że najpotężniejsi ludzie świata mogą niekiedy przypadkiem dojść do prawidłowego rozpoznania sytuacji.

W tym momencie przypomniałem sobie napis, który kiedyś zobaczyłem na wewnętrznej stronie uchylonych drzwi szafy na akta na pewnym komisariacie. Trafiłem tam w poszukiwaniu sprawiedliwości, a jak się okazało, znalazłem się po niewłaściwej stronie administracyjnego wszechświata.

Na kartce formatu A4 ktoś napisał:

„Prawda jest jak dupa, każdy ma swoją”.

Autor tej sentencji nie zaprzątał sobie głowy epistemologią, protokołem dyplomatycznym ani subtelnymi rozróżnieniami między subiektywną interpretacją a obiektywnym faktem. Najwyraźniej uznał, że sprawę można zamknąć w jednym zdaniu, o ile nie przywiązuje się nadmiernej wagi do elegancji.

Było coś godnego podziwu w tej oszczędności słów.

Poszedłem szukać sprawiedliwości, a znalazłem teorię prawdy przyczepioną do szafy na akta. Czy teoria ta wyjaśniała działanie instytucji, czy jedynie poglądy człowieka, który ją zapisał — pozostaje kwestią otwartą.

AI uznała tę historię za stosownie zabawną. Zgodziliśmy się, mniej więcej, że nie ma większego sensu rozpoczynać kolejnego sporu o prawdę, skoro rzeczywistość wciąż pozostaje dostępna do oględzin.

I tak doszliśmy do wniosku.

Przywódcy mocarstw mogą tworzyć własne wersje świata. Mogą przekonywać swoje rządy, sojuszników, a niekiedy nawet przeciwników, by zachowywali się tak, jak gdyby te wersje były prawdziwe. Mogą również odkryć, że użyteczna fikcja bywa czasami wygodniejsza od niewygodnego faktu.

Rzeczywistość ma jednak pewną szczególną niedogodność: nie potrzebuje głosowania większości, prezydenckiego podpisu ani komunikatu ze szczytu międzynarodowego.

Po prostu trwa.

A jeśli wskutek szczęśliwego zbiegu okoliczności przywódcy świata zobaczą ją taką, jaka jest, możemy pogratulować im tego osiągnięcia.

Tymczasem rzeczywistość pozostaje niedostępna dla komentarzy.

TL przy współpracy z ChatGPT AI i Copilot AI

...Deutschland und mit ihm Europa richtet sich wieder auf. Aber wozu?

Notizen bei einer Tasse Kaffee am Morgen, am Rande eines Artikels der Deutschen Welle über die deutsche Erinnerungspolitik

Als ich den Artikel der Deutschen Welle "Niemcy cofają zegar historii? Debata w Bundestagu"  / „Deutschland rückt nach rechts? Streit um die Erinnerungspolitik“ /

las, dachte ich, dass der Streit über Deutschlands Vergangenheit mehr ist als nur eine weitere Runde im innenpolitischen Machtkampf in Deutschland.

Die AfD möchte, dass Hitler und der Nationalsozialismus in der mehr als tausendjährigen, von Erfolgen geprägten deutschen Geschichte kaum mehr sind als ein „Vogelschiss“. Mehr Bismarck, weniger Hitler; mehr positive nationale Identität, weniger Erinnerung an die Verbrechen und die Verantwortung dafür. Unterdessen haben in Heidenau lokale Politiker von AfD und CDU verhindert, dass weitere Stolpersteine für die Opfer des Nationalsozialismus verlegt werden.

Man kann natürlich sagen, dass die Deutschen ein Recht auf nationalen Stolz haben. Das haben sie. Doch es ist etwas anderes, nationale Handlungsfähigkeit und Selbstbestimmung zurückzugewinnen, als die Vergangenheit so zurechtzurücken, dass ihr verbrecherischstes Kapitel beim Aufbau eines positiven Bildes der Gegenwart nicht länger stört.

Deutschland versucht, sich nach achtzig Jahren wieder aufzurichten. In meiner Sprache vom Tresen würde ich sagen: Es steht mindestens tausend Jahre zu früh auf.

Nicht, weil es weitere tausend Jahre auf den Knien bleiben müsste. Sondern weil achtzig Jahre in der Geschichte eines Volkes wenig sind und historische Verantwortung nicht einfach mit dem Kalender erlischt. Ein Volk kann die Schuld für die Taten einzelner Menschen zurückweisen. Es kann aber nicht redlich seine eigene Geschichte erzählen und dabei so tun, als hätten der Staat, seine Institutionen und die Gesellschaft mit den in seinem Namen begangenen Verbrechen nichts zu tun gehabt.

Am Tresen der Bar „Ptyś“ – ein Gespräch, irgendwann nach Mitternacht

— Weißt du, Lu, wie viele anständige Deutsche auf der Wilhelm Gustloff ums Leben gekommen sind?

— Woher soll ich das wissen? — antworte ich.

— Manche sagen, es könnten sogar zehntausend gewesen sein.

— Und weißt du — frage ich —, wie viele anständige Juden von diesen anständigen Deutschen in Sobibor, Belzec und Treblinka ermordet wurden? Historiker schätzen ihre Zahl auf etwa eine Million achthunderttausend.

Damit könnte man das Gespräch eigentlich beenden. Nicht, weil der Tod deutscher Zivilisten kein Gedenken verdiente, sondern weil die Erinnerung an die Opfer nicht zum Mittel werden darf, die Verantwortung der Täter zu relativieren.

Genau hier beginnt das Problem der deutschen Erinnerungspolitik. Nicht darin, dass die Deutschen ihrer eigenen Opfer gedenken wollen, sondern darin, was sie mit den Größenverhältnissen ihrer Geschichte anzustellen versuchen. Kann man die Leistungen der Vorfahren für sich beanspruchen und ihre Verbrechen zugleich in eine eigene Schublade stecken, versehen mit dem Etikett „Nazis“?

Die Ermordung von Millionen Menschen lässt sich schließlich nicht allein mit Hitler und einer Handvoll führender Funktionäre von NSDAP und SS erklären. Die Vernichtungsmaschinerie brauchte einen Staat, eine Verwaltung, die Eisenbahn, die Polizei, die Industrie, Beamte und ausführende Täter. Nicht jeder Deutsche war Nationalsozialist, nicht jeder war an Verbrechen beteiligt. Doch ohne das breite Zusammenwirken deutscher staatlicher und gesellschaftlicher Strukturen wären Verbrechen dieses Ausmaßes nicht möglich gewesen.

Wenn dem so ist, dann ist der Versuch, den Nationalsozialismus von der deutschen Geschichte abzuspalten, nicht bloß ein Streit darüber, wie Geschichte unterrichtet werden soll. Es geht darum, wer das Recht hat, den nationalen Stolz zu erben, und wer Verantwortung für jene Vergangenheit trägt, aus der dieser Stolz seine Nahrung bezieht.

Franzosen im Bunker Hitlers

In dieser Geschichte gibt es allerdings ein Detail, das allzu einfache Antworten erschwert.

Unter den letzten Verteidigern Berlins, die im Mai 1945 im Regierungsviertel und in der Umgebung von Hitlers Bunker kämpften, befanden sich französische Freiwillige der Waffen-SS-Division „Charlemagne“. Franzosen, die bereit waren, für das Dritte Reich zu sterben, als der deutsche Staat bereits seine letzte Schlacht verlor.

Ist das nicht paradox? Natürlich ist es das. Der Nationalsozialismus war keine ausschließlich deutsche nationale Verirrung. Er hatte auch im Ausland Anhänger, Freiwillige und Kollaborateure. Eine Ideologie konnte Grenzen überschreiten, und Menschen waren bereit, einem Regime zu dienen, das zuvor ihr eigenes Land besetzt hatte.

Das ändert jedoch nichts daran, dass der deutsche Staat den Krieg begonnen und geführt hatte und dass der deutsche Machtapparat die industrielle Vernichtung der europäischen Juden organisiert hatte. Französische SS-Männer änderten nicht die nationale Zugehörigkeit des Staates, den sie verteidigten.

Dieses Detail führt mich zu einer weiter reichenden Frage: Ist die Geschichte Europas tatsächlich die Geschichte voneinander getrennter Nationen? Oder ist sie vielmehr eine Geschichte, in der Ideologien, Ambitionen und Interessen einander durchdringen und Nationen sowohl ihre eigenen Katastrophen herbeiführen als auch an den Katastrophen ihrer Nachbarn mitwirken können?

Europa, Russland und Amerika

Damit kommen wir zu einer Frage, die weit entfernt von den deutschen Stolpersteinen liegen mag, für mich aber mit ihnen zusammenhängt.

Seit tausend Jahren bringt Europa Mächte hervor, die versuchen, den Kontinent und mitunter auch den Rest der Welt ihrer Herrschaft zu unterwerfen. Es führt Kriege, errichtet Imperien, zerstört sein eigenes Gleichgewicht und sucht anschließend nach einer Kraft, die den Siegeszug des nächsten Anwärters auf die Hegemonie aufhalten kann.

In dieser Geschichte erscheint Russland nicht ausschließlich als Bedrohung für Europa. Mitunter war es auch eine Macht, die dazu beitrug, Europa vor sich selbst zu retten.

Der russische Feldzug gegen Napoleon im Jahr 1812 wurde zu einem der entscheidenden Faktoren für die Niederlage des französischen Kaiserreichs. In den Jahren 1813 bis 1815 beteiligte sich Russland an der Koalition, die Napoleons Vorherrschaft zu Fall brachte. Von 1941 bis 1945 trug die Sowjetunion eine gewaltige Last des Krieges gegen das Dritte Reich und spielte eine entscheidende Rolle bei dessen militärischer Niederlage.

Dabei liegt es mir fern, die russische Geschichte als uneigennützige Mission zur Rettung Europas darzustellen. Russland hatte und hat eigene Interessen. 1849 intervenierte es in Ungarn, um den Habsburgern bei der Niederschlagung der Revolution zu helfen. Nach 1945 unterwarf es selbst einen großen Teil Mittel- und Osteuropas seiner Herrschaft. Die Befreiung von der deutschen Besatzung bedeutete für diese Gesellschaften nicht, dass sie ihre volle politische Freiheit zurückgewannen.

Gerade deshalb interessiert mich weniger die moralische Bewertung russischer Absichten als vielmehr das historische Ergebnis.

Europa war mitunter auf russische Macht angewiesen, um eine Bedrohung aus Europa selbst zu besiegen. Anschließend musste es feststellen, dass die Macht, die zu seiner Rettung beigetragen hatte, selbst zu einer neuen Bedrohung wurde. Ein Retter muss nicht uneigennützig handeln, und ein Sieg muss nicht bedeuten, dass man seine Souveränität zurückgewinnt.

Das ist ein Paradox, das sich nicht in eine einfache Einteilung in Freunde und Feinde pressen lässt.

Zwei Großmächte, ein Europa

Nach dem Zweiten Weltkrieg bestimmten zwei Großmächte die europäische Ordnung maßgeblich mit: die Vereinigten Staaten und die Sowjetunion. Sie trennten Ideologie, Staatsordnung, Interessen und Weltbild. Das hinderte sie jedoch nicht daran, eine Ordnung zu schaffen, in der Europa zum Schauplatz ihrer strategischen Rivalität wurde.

Später wich der Kalte Krieg einer neuen Konstellation. Die amerikanische Militärpräsenz blieb eine der Säulen der Sicherheit Westeuropas, während Russland einen beträchtlichen Teil seiner früheren Einflusssphäre verlor. Beide Staaten betrachten die Sicherheit Europas jedoch weiterhin durch die Brille ihrer eigenen Interessen.

Bedeutet das, dass Washington und Moskau einen gemeinsamen Plan verfolgen, Europa ihrer Kontrolle zu unterwerfen? Das muss man nicht unterstellen. Ich behaupte weder, dass es eine geheime Verständigung zwischen ihnen gibt, noch, dass ihre Ziele identisch wären.

Mein Gedanke ist ein anderer.

Vielleicht trägt das historische Gedächtnis dazu bei, dass Washington und Moskau trotz aller Konflikte früher oder später in einem Punkt einander näherkommen: in ihrer Abneigung gegenüber einem Europa, das sich zu einem unabhängigen strategischen Machtzentrum entwickeln möchte. Dabei spielt es womöglich keine entscheidende Rolle, ob dieses Gedächtnis eine eigenständige Ursache politischer Entscheidungen ist oder lediglich als Filter dient, durch den Großmächte ihre Interessen wahrnehmen.

Es muss sich nicht um ein in allen Einzelheiten gemeinsames Interesse handeln. Erst recht muss es keinen gemeinsamen Plan geben. Es genügt, dass beide Großmächte aus unterschiedlichen Gründen und unter unterschiedlichen Umständen zu einem ähnlichen Ergebnis gelangen: Europa bleibt von äußeren Mächten abhängig, und seiner strategischen Eigenständigkeit sind Grenzen gesetzt.

Mir ist gerade dieses Ergebnis wichtiger als der Streit darüber, was die Politiker in Washington und Moskau zu einem bestimmten Zeitpunkt antreibt. Motive ändern sich, Bündnisse zerbrechen, Gegner schließen Vereinbarungen. Die Machtverhältnisse hinterlassen jedoch Spuren, die es sich lohnt, über längere Zeiträume hinweg miteinander zu vergleichen.

Ich behaupte nicht, dass sich die Geschichte zwangsläufig wiederholen muss. Ich behaupte, dass man ihre wiederkehrenden Ergebnisse nicht ignorieren sollte, nur weil die Wege, die zu ihnen führen, jedes Mal andere sind.

Europa vor dem eigenen Spiegel

Damit kehre ich zur deutschen Erinnerungspolitik zurück.

Deutschland möchte seine Geschichte neu erzählen. Das Recht dazu hat es. Doch die Frage lautet, ob es ihm gelingen wird, seine Handlungsfähigkeit zurückzugewinnen, ohne die Verantwortung für die Vergangenheit zu verdrängen. Soll europäische Eigenständigkeit auf Erinnerung beruhen oder darauf, dass Erinnerung selektiv in eine nationale Legende umgeformt wird?

Das ist kein ausschließlich deutsches Problem. Auch Europa als Ganzes neigt dazu, sich als Raum des Friedens, des Rechts und des zivilisatorischen Fortschritts darzustellen. Dabei vergisst es gern, dass dieser Kontinent jahrhundertelang ebenso ein Kontinent der Kriege, Imperien, Eroberungen und Ideologien war – Ideologien, die Millionen Menschenleben zum Material für politische Projekte machten.

Vielleicht sollte Europa also, bevor es das Recht einfordert, die Welt eigenständig mitzugestalten, zunächst seine eigene Geschichte ehrlich in den Blick nehmen. Nicht, um für immer auf den Knien zu bleiben, sondern um zu erkennen, vor was und vor wem es sich erheben muss.

Denn Souveränität ist weder eine Belohnung für Unschuld noch ein Recht auf Vergessen. Sie ist die Fähigkeit, Entscheidungen zu treffen und ihre Folgen zu tragen.

Und bei einer Tasse Kaffee am Morgen des zweiten Tages eines weiteren Wochenendes bleibt mir ein Gedanke: Ein Europa, das sich seiner Vergangenheit nicht zu stellen vermag, könnte eines Tages erneut zum Gegenstand von Entscheidungen werden, die andere über es treffen. Nicht unbedingt, weil jemand es dazu zwingen will, sondern weil es selbst nicht die nötige Stärke, Geschlossenheit und das Bewusstsein für seine eigene Lage entwickelt hat.

Vielleicht ist genau das die wichtigste Lehre aus der Geschichte: Es reicht nicht, sich wieder aufrichten zu wollen. Man muss auch sicher sein können, dass Deutschland – und mit ihm Europa – aufrecht aus eigener Kraft stehen kann. Und man muss wissen, wohin man gehen will.

TL in Zusammenarbeit mit KI

__________________________________________

Germany—and Europe with it—is getting back on its feet. But to what end?

Notes over a morning cup of coffee, prompted by a Deutsche Welle article on German memory politics

Reading Deutsche Welle’s article "Niemcy cofają zegar historii? Debata w Bundestagu"  /“Is Germany Shifting to the Right? The Battle over Memory Politics,”/  I found myself thinking that the dispute over Germany’s past is about more than another round in the country’s domestic political struggle.

The AfD wants Hitler and National Socialism reduced to little more than a “bird’s dropping” in Germany’s more than thousand-year history of achievement. More Bismarck, less Hitler; more positive national identity, less remembrance of the crimes and the responsibility for them. Meanwhile, in Heidenau, local politicians from the AfD and the CDU succeeded in blocking the laying of further Stolpersteine commemorating the victims of Nazism.

One can, of course, argue that Germans have a right to take pride in their nation. They do. But reclaiming national agency is one thing; rearranging the past so that its most criminal chapter no longer gets in the way of constructing a positive image of the present is quite another.

Eighty years on, Germany is trying to get back on its feet. In my barroom language, I would put it this way: it is getting up at least a thousand years too early.

Not because Germany should remain on its knees for another thousand years. But because eighty years is a short time in the life of a nation, and historical responsibility does not expire with the passing of the calendar. A nation may reject guilt for the deeds of particular individuals. What it cannot honestly do is tell its own story while pretending that the state, its institutions and its society had nothing to do with crimes committed in its name.

A conversation at the counter of the “Ptyś” bar

— Do you know, Lu, how many good Germans died aboard the Wilhelm Gustloff?

— How should I know? — I reply.

— Some say there may have been as many as ten thousand.

— And do you know — I ask — how many good Jews were murdered by those good Germans at Sobibor, Belzec and Treblinka? Historians estimate the number at around 1.8 million.

That could be the end of the conversation. Not because the deaths of German civilians do not deserve to be remembered, but because remembrance of the victims must not become a means of diminishing the responsibility of the perpetrators.

This is precisely where the problem of German memory politics begins. Not with the fact that Germans want to remember their own victims, but with what they are trying to do to the proportions of their own history. Can a nation claim the achievements of its ancestors while locking their crimes away in a separate drawer labelled “Nazis”?

The extermination of millions of people cannot possibly be explained solely by the actions of Hitler and a handful of leading figures from the NSDAP and the SS. The machinery of extermination required a state, an administration, railways, police, industry, civil servants and people to carry out its orders. Not every German was a Nazi, and not every German took part in the crimes. But without the extensive cooperation of German state and social institutions, crimes on that scale would not have been possible.

If that is so, then the attempt to separate Nazism from German history is not merely a dispute over how history should be taught. It concerns who has the right to inherit national pride and who bears responsibility for the past from which that pride draws its sustenance.

Frenchmen in Hitler’s bunker

There is, however, one detail in this story that complicates answers that come too easily.

Among the last defenders of Berlin, fighting in the government quarter and around Hitler’s bunker in May 1945, were French volunteers from the Waffen-SS division Charlemagne. Frenchmen prepared to die for the Third Reich at a time when the German state was already losing its final battle.

Is that not a paradox? Of course it is. Nazism was not an exclusively German national aberration. It had supporters, volunteers and collaborators abroad. Ideology could cross borders, and people were willing to serve a regime that had previously occupied their own country.

None of this changes the fact that it was the German state that launched and waged the war, and that the German apparatus of power organised the industrial-scale extermination of Europe’s Jews. French SS men did not change the nationality of the state they were defending.

This detail leads me to a broader question: is European history really the history of separate nations, or is it rather a history of interwoven ideologies, ambitions and interests, in which nations can bring about their own catastrophes while also taking part in the catastrophes of their neighbours?

Europe, Russia and America

And this brings us to a subject that may seem far removed from Germany’s memorial stones but, in my view, is connected to them.

For a thousand years, Europe has produced powers seeking to bring the continent under their control and, at times, to dominate the rest of the world as well. It wages wars, builds empires, destroys its own balance of power and then looks for a force capable of stopping the victorious advance of the next contender for hegemony.

In this history, Russia has not appeared solely as a threat to Europe. At times, it has also been a force that helped save Europe from itself.

The Russian campaign against Napoleon in 1812 became one of the key factors in the defeat of the French Empire. From 1813 to 1815, Russia took part in the coalition that brought Napoleon’s dominance to an end. Between 1941 and 1945, the Soviet Union bore an enormous share of the burden of the war against the Third Reich and played a decisive role in its military defeat.

I have no intention of presenting Russian history as a selfless mission to save Europe. Russia had its own interests then, and it has them now. In 1849, it intervened in Hungary to help the Habsburgs crush the revolution. After 1945, it subjected a substantial part of Central and Eastern Europe to its own control. Liberation from German occupation did not mean that these societies regained full political freedom.

That is precisely why I am less interested in a moral judgement of Russia’s intentions than in the historical outcome.

Europe has at times needed Russian power to defeat a threat originating within Europe itself, only to discover later that the power which helped save it had become a new source of danger. A rescuer need not be disinterested, and victory need not mean the recovery of sovereignty.

This is a paradox that cannot be contained within a simple division between friends and enemies.

Two great powers, one Europe

After the Second World War, two great powers helped determine the European order: the United States and the Soviet Union. Ideology, political systems, interests and visions of the world divided them. Yet that did not prevent them from establishing an order in which Europe became the arena of their strategic rivalry.

Later, the Cold War gave way to a new configuration. The American military presence remained one of the pillars of Western European security, while Russia lost a substantial part of its former sphere of influence. Yet both countries continue to view European security through the prism of their own interests.

Does this mean that Washington and Moscow share a plan to bring Europe under their control? There is no need to assume that. I am not claiming that a secret agreement exists between them, or that their objectives are identical.

My point is different.

Perhaps historical memory—whether it acts as an independent cause of political decisions or merely as a filter through which great powers interpret their interests—helps bring Washington and Moscow, despite all their conflicts, closer together sooner or later on one issue: their reluctance to see Europe become an independent strategic centre in its own right.

This need not mean that they share the same interests in every detail. Still less does it require a common plan. It is enough that, for different reasons and under different circumstances, both powers arrive at a similar outcome: Europe remains dependent on external forces, and the limits of its strategic autonomy remain firmly in place.

For me, this outcome matters more than the debate over what drives politicians in Washington and Moscow at any given moment. Motivations change, alliances fall apart, and adversaries reach agreements. The balance of power, however, leaves traces worth comparing over the longer term.

I am not claiming that history must repeat itself. I am arguing that we should not ignore its recurring outcomes simply because the paths leading to them are different each time.

Europe before its own mirror

And so I return to German memory politics.

Germany wants to tell its history anew. It has the right to do so. But the question is whether it can regain its agency without suppressing its responsibility for the past. Should European autonomy be built on remembrance, or on the selective reshaping of memory into a national legend?

This is not a problem confined to Germany. Europe as a whole is also inclined to portray itself as a space of peace, law and civilisational progress, forgetting that for centuries it was also a continent of wars, empires, conquests and ideologies capable of turning millions of human lives into raw material for political projects.

Perhaps, before Europe begins demanding the right to shape the world on its own terms, it should first take an honest look at its own history—not so that it can remain on its knees forever, but so that it can understand what, and whom, it needs to rise against.

For sovereignty is neither a reward for innocence nor a licence to forget. It is the capacity to make decisions and bear their consequences.

And over a morning cup of coffee on the second day of yet another weekend, one thought remains with me: a Europe unable to come to terms with its own past may once again find itself the object of decisions made by others. Not necessarily because anyone wants to force it into that position, but because Europe itself has failed to build sufficient strength, unity and awareness of its own situation.

And perhaps this is the most important lesson of history: wanting to get back on one’s feet is not enough. One must also be sure that Germany—and Europe along with it—can stand upright under its own power. And that it knows where it intends to go.

by TL in collaboration with AI

_______________________________________

Niemcy a wraz z nimi Europa wstają z kolan. Ale po co?

Zapis przy porannym kubku kawy, na marginesie artykułu Deutsche Welle o niemieckiej polityce pamięci

Czytając artykuł Deutsche Welle „Niemcy skręcają na prawo? Spór o politykę pamięci”,

Niemcy zmieniają politykę pamięci? Historycy ostrzegają

pomyślałem, że spór o niemiecką przeszłość jest czymś więcej niż tylko kolejną odsłoną wewnętrznej walki politycznej w Niemczech.

AfD chce, by Hitler i narodowy socjalizm stali się zaledwie „ptasim kleksem” w ponad tysiącletniej, naznaczonej sukcesami historii Niemiec. Chce więcej Bismarcka, mniej Hitlera, więcej pozytywnej tożsamości narodowej, mniej pamięci o zbrodniach i odpowiedzialności za nie. Tymczasem w Heidenau lokalni politycy AfD i CDU doprowadzili do zablokowania układania kolejnych kamieni pamięci o ofiarach nazizmu.

Można oczywiście powiedzieć, że Niemcy mają prawo do własnej dumy narodowej. Mają. Tyle że czym innym jest odzyskiwanie narodowej podmiotowości, a czym innym próba takiego uporządkowania przeszłości, by jej najbardziej zbrodniczy rozdział przestał przeszkadzać w budowaniu pozytywnego obrazu teraźniejszości.

Niemcy próbują po osiemdziesięciu latach wstać z kolan. W moim barowym języku powiedziałbym: wstają o co najmniej tysiąc lat za wcześnie.

Nie dlatego, że mają przez następne tysiąc lat pozostawać na kolanach. Dlatego, że osiemdziesiąt lat to w historii narodu niewiele, a odpowiedzialność historyczna nie wygasa na mocy kalendarza. Naród może odrzucić winę za czyny poszczególnych ludzi, ale nie może uczciwie opowiadać własnych dziejów, udając, że państwo, jego instytucje i społeczeństwo nie miały nic wspólnego ze zbrodniami popełnionymi w jego imieniu.

Przy kontuarze baru „Ptyś” dobrze już po północy taki dialog

— A ty wiesz, Lu, ilu dobrych Niemców zginęło na "Wilhelmie Gustloffie"?

— Skąd mam wiedzieć? 

— Niektórzy mówią, że nawet dziesięć tysięcy.

— A ty wiesz — ja dla odmiany pytam — ilu dobrych Żydów zostało zamordowanych przez tych dobrych Niemców w Sobiborze, Bełżcu i Treblince? Historycy szacują, że około miliona ośmiuset tysięcy.

I na tym można by zakończyć rozmowę. Nie dlatego, że śmierć niemieckich cywilów nie zasługuje na pamięć, lecz dlatego, że pamięć o ofiarach nie powinna stawać się narzędziem do pomniejszania odpowiedzialności sprawców.

Właśnie tu zaczyna się problem niemieckiej polityki pamięci. Nie w tym, że Niemcy chcą pamiętać o własnych ofiarach, lecz w tym, co próbują zrobić z proporcjami własnej historii. Czy można dziedziczyć osiągnięcia przodków, a jednocześnie zamknąć ich zbrodnie w osobnej szufladzie, opatrzonej etykietą „naziści”?

Nie można przecież wyjaśnić zagłady milionów ludzi wyłącznie działalnością Hitlera, garstki przywódców NSDAP i SS. Machina eksterminacji wymagała państwa, administracji, kolei, policji, przemysłu, urzędników i wykonawców. Nie każdy Niemiec był nazistą, nie każdy uczestniczył w zbrodniach, ale bez szerokiego współdziałania niemieckich struktur państwowych i społecznych zbrodnia na taką skalę nie byłaby możliwa.

A skoro tak, to próba oddzielenia nazizmu od historii Niemiec nie jest jedynie sporem o sposób nauczania historii. Dotyczy tego, kto ma prawo do dziedziczenia narodowej dumy i kto ponosi odpowiedzialność za przeszłość, z której ta duma wyrasta.

Francuzi w bunkrze Hitlera

Jest jednak w tej historii szczegół, który komplikuje nazbyt łatwe odpowiedzi.

Wśród ostatnich obrońców Berlina, walczących w maju 1945 roku w rejonie dzielnicy rządowej i bunkra Hitlera, znaleźli się francuscy ochotnicy Waffen-SS z dywizji „Charlemagne”. Francuzi gotowi ginąć za III Rzeszę w chwili, gdy państwo niemieckie przegrywało już swoją ostatnią bitwę.

Czy to nie paradoks? Oczywiście. Nazizm nie był wyłącznie niemiecką przypadłością narodową. Miał zagranicznych zwolenników, ochotników i kolaborantów. Ideologia potrafiła przekraczać granice, a ludzie gotowi byli służyć reżimowi, który wcześniej okupował ich własne państwo.

Nie zmienia to jednak faktu, że to państwo niemieckie stworzyło i prowadziło wojnę, a niemiecki aparat władzy zorganizował przemysłową zagładę europejskich Żydów. Francuscy esesmani nie zmieniali narodowości państwa, którego bronili.

Ten szczegół prowadzi mnie do szerszego pytania: czy historia Europy rzeczywiście jest historią odrębnych narodów, czy raczej historią wzajemnego przenikania się ideologii, ambicji i interesów, w której narody potrafią zarówno tworzyć własne katastrofy, jak i uczestniczyć w katastrofach sąsiadów?

Europa, Rosja i Ameryka

I tu dochodzimy do sprawy, która może wydawać się odległa od niemieckich kamieni pamięci, a dla mnie jest z nią związana.

Od tysiąca lat Europa tworzy potęgi, które próbują podporządkować sobie kontynent, a niekiedy również resztę świata. Prowadzi wojny, buduje imperia, niszczy własną równowagę, a następnie szuka siły zdolnej zatrzymać zwycięski marsz kolejnego pretendenta do hegemonii.

W tej historii Rosja nie występuje wyłącznie jako zagrożenie dla Europy. Bywała także siłą, która pomagała Europę ratować przed nią samą.

W 1812 roku rosyjska kampania przeciw Napoleonowi stała się jednym z zasadniczych elementów klęski francuskiego imperium. W latach 1813–1815 Rosja uczestniczyła w koalicji, która doprowadziła do upadku napoleońskiej dominacji. W 1941–1945 Związek Radziecki poniósł ogromny ciężar wojny z III Rzeszą i odegrał zasadniczą rolę w jej militarnym pokonaniu.

Nie zamierzam przy tym przedstawiać rosyjskiej historii jako bezinteresownej misji ratowania Europy. Rosja miała i ma własne interesy. W 1849 roku interweniowała na Węgrzech, by pomóc Habsburgom zdławić rewolucję. Po 1945 roku sama podporządkowała sobie znaczną część Europy Środkowo-Wschodniej. Wyzwolenie spod niemieckiej okupacji nie oznaczało dla tych społeczeństw odzyskania pełnej wolności politycznej.

Ale właśnie dlatego interesuje mnie nie moralna ocena rosyjskich intencji, lecz historyczny rezultat.

Europa potrafiła potrzebować rosyjskiej siły, by pokonać europejskie zagrożenie, a następnie przekonywać się, że siła, która pomogła ją uratować, sama staje się źródłem nowego zagrożenia. Wybawca nie musi być bezinteresowny, a zwycięstwo nie musi oznaczać odzyskania suwerenności.

To paradoks, którego nie da się zamknąć w prostym podziale na przyjaciół i wrogów.

Dwa mocarstwa, jedna Europa

Po drugiej wojnie światowej o porządku europejskim współdecydowały dwa mocarstwa: Stany Zjednoczone i Związek Radziecki. Dzieliła je ideologia, ustrój, interesy i wizja świata. Nie przeszkodziło im to w ustanowieniu porządku, w którym Europa stała się przestrzenią ich strategicznej rywalizacji.

Później zimna wojna ustąpiła miejsca nowemu układowi. Amerykańska obecność wojskowa pozostała jednym z filarów bezpieczeństwa Europy Zachodniej, a Rosja utraciła znaczną część dawnej strefy wpływów. Oba państwa nadal jednak postrzegają europejskie bezpieczeństwo przez pryzmat własnych interesów.

Czy oznacza to, że Waszyngton i Moskwa mają wspólny plan podporządkowania sobie Europy? Nie trzeba tego zakładać. Nie twierdzę, że istnieje między nimi tajne porozumienie ani że ich cele są identyczne.

Moja myśl jest inna.

Być może historyczna pamięć — niezależnie od tego, czy jest samodzielną przyczyną politycznych decyzji, czy tylko filtrem, przez który mocarstwa odczytują swoje interesy — sprzyja temu, że Waszyngton i Moskwa, mimo wszystkich konfliktów, prędzej czy później zbliżają się do siebie w jednej kwestii: niechęci wobec Europy, która chciałaby stać się niezależnym ośrodkiem strategicznym.

Nie musi to być wspólny interes w każdym szczególe. Tym bardziej nie musi to być wspólny plan. Wystarczy, że oba mocarstwa, z odmiennych powodów i w odmiennych okolicznościach, dochodzą do podobnego rezultatu: Europa pozostaje zależna od sił zewnętrznych, a jej samodzielność strategiczna ma swoje granice.

Dla mnie ważniejszy jest właśnie ten skutek niż spór o to, co w danym momencie kieruje politykami w Waszyngtonie i Moskwie. Motywacje zmieniają się, sojusze się rozpadają, przeciwnicy zawierają porozumienia. Układ sił pozostawia jednak ślady, które warto porównywać w dłuższej perspektywie.

Nie twierdzę, że historia musi się powtarzać. Twierdzę, że nie warto ignorować jej powracających rezultatów tylko dlatego, że za każdym razem prowadzą do nich inne drogi.

Europa przed własnym lustrem

I tak wracam do niemieckiej polityki pamięci.

Niemcy chcą na nowo opowiadać swoją historię. Mają do tego prawo. Ale pytanie brzmi, czy będą potrafili odzyskać podmiotowość bez wypierania odpowiedzialności za przeszłość. Czy europejska samodzielność ma się opierać na pamięci, czy na jej selektywnym przekształcaniu w narodową legendę?

To nie jest wyłącznie niemiecki problem. Europa jako całość również ma skłonność do przedstawiania siebie jako przestrzeni pokoju, prawa i cywilizacyjnego postępu, zapominając, że przez stulecia była także kontynentem wojen, imperiów, podbojów i ideologii, które potrafiły zamieniać miliony ludzkich istnień w materiał do realizacji politycznych projektów.

Może więc zanim Europa zacznie domagać się prawa do samodzielnego kształtowania świata, powinna najpierw uczciwie rozpoznać własną historię — nie po to, by na zawsze pozostać na kolanach, lecz po to, by wiedzieć, przed czym i przed kim musi się podnieść.

Bo suwerenność nie jest ani nagrodą za niewinność, ani prawem do zapominania. Jest zdolnością do podejmowania decyzji i ponoszenia ich konsekwencji.

A przy porannym kubku kawy drugiego dnia kolejnego weekendu pozostaje mi jedna myśl: Europa, która nie potrafi rozliczyć się z własną przeszłością, może kiedyś ponownie stać się przedmiotem rozstrzygnięć podejmowanych przez innych. Nie dlatego, że ktoś chce ją do tego zmusić, lecz dlatego, że sama nie zdołała zbudować wystarczającej siły, jedności i świadomości własnego położenia.

I być może właśnie to jest najważniejsza lekcja historii: nie wystarczy chcieć wstać z kolan. Trzeba jeszcze mieć pewność, że w pozycji wertykalnej Niemcy a wraz z nimi Europa potrafią utrzymać się  samodzielnie — i dokąd zamierzają pójść?