Postscript to... the Present. Or a Note on Wombs, Trees, and the Rule of Law
If a ministerial person with a uterus intends to seriously engage in an ideological confrontation with a provincial bar poet, she should first return to the tree, complete the evolutionary process she apparently left unfinished there, and only then try again.
Sounds brutal? Indeed. But “a person with a uterus” is not my invention. It is a term that exists in contemporary public, medical and ideological language. So if a human being can be described by the organ they possess rather than by their sex, why should a provincial bar poet suddenly be obliged to return to classical terminology when he feels like being ironic?
But enough about uteruses. There is a much more serious issue here.
When we talk about the “rule of law”, it is very easy to forget what law actually exists for — and what it certainly does not exist for: so that a judge can proudly note that the procedure has been duly followed. Law is supposed to protect human beings first and foremost — especially those who cannot protect themselves.
A child being sexually abused by an adult is not a theoretical problem.
And that is precisely when all those beautiful constructions about the rule of law are put to the test.
What is one supposed to tell a parent or guardian watching their own child being harmed? That they should calmly wait until the state activates the appropriate procedure? That they should trust the institutions? That all other questions are secondary to the correct application of the law?
Perhaps.
But only on one condition: that the state actually protects the child.
If, however, the state fails to provide that protection and then, with full majesty, demands that citizens respect all of its boundaries, a question arises that cannot simply be shouted down with the words “rule of law”.
And this is precisely where my provocative statement comes in: “I opt for lawlessness.”
Not as a constitutional programme. I am not proposing the abolition of courts, legal codes, or a return to the law of the fist. I am saying something much simpler: if the law proves powerless in the face of actual harm, let us not expect a person to worship its abstract perfection more than the safety of their own child.
What about tomorrow?
I don't know.
And — truth be told — I have no intention of deciding that today. Tomorrow is for the future to deal with. Today there is a child.
Perhaps that is why I remember so well the old saying from the days of martial law in Poland, repeated along the Vistula with a mixture of irony, helplessness and an awareness of how the real world works:
“They can't lock everyone up.”
That phrase was not a celebration of lawlessness. It was a reminder that there is a boundary between formal authority and the actual ability to impose every decision upon society.
And it would be good if the judges of Europe's ordinary courts finally reminded themselves of that boundary as well.
Not only in the interest of society.
In their own best interests.
For a judge may have the power to hand down a sentence. The state may possess the monopoly on legitimate violence. An institution may have its seals, procedures and entire volumes of legislation.
But none of these things, by themselves, guarantees social legitimacy.
That legitimacy comes from somewhere else — from the citizen's belief that the person sitting behind the judicial bench understands not merely the letter of the law, but also its meaning.
And when society increasingly responds to a judgment with the words:
“They can't lock everyone up.”
— the problem is no longer just one particular judgment.
The problem is that the rule of law is beginning to lose something far more important than a paragraph of legislation:
the trust of those it was supposed to protect.
_________________________________________
Postscriptum do... współczesności. Czyli zapis o macicy, drzewie i państwie prawa
Jeśli ministerialna osoba z macicą zamierza poważnie podjąć konfrontację światopoglądową z prowincjonalnym poetą barowym, powinna najpierw wrócić na drzewo, dokończyć tam przerwany proces ewolucji, a dopiero potem spróbować ponownie.
Brzmi brutalnie? Owszem. Tyle że „osoba z macicą” nie jest moim wynalazkiem. To określenie funkcjonujące we współczesnym języku publicznym, medycznym i ideologicznym. Skoro więc można człowieka opisywać przez posiadany organ zamiast przez płeć, dlaczego prowincjonalny poeta barowy miałby nagle obowiązek powrotu do klasycznej terminologii wtedy, gdy przychodzi mu ochota na ironię?
Ale zostawmy macicę. Jest tu bowiem problem znacznie poważniejszy.
Kiedy rozmawiamy o „państwie prawa”, bardzo łatwo zapomnieć, po co właściwie prawo istnieje, a na pewno nie istnieje po to, aby sędzia mógł z satysfakcją odnotować, że procedura została zachowana. Prawo ma przede wszystkim chronić człowieka — zwłaszcza tego, który sam ochronić się nie potrafi.
Dziecko molestowane seksualnie przez dorosłego nie jest problemem teoretycznym. Nie jest abstrakcyjnym „przypadkiem prawnym”. Jest dzieckiem krzywdzonym dzisiaj, tu i teraz.
I właśnie wtedy wszystkie piękne konstrukcje o państwie prawa zaczynają być poddawane próbie.
Bo cóż powiedzieć rodzicowi czy opiekunowi, który patrzy na krzywdę własnego dziecka? Że powinien spokojnie poczekać, aż państwo uruchomi odpowiednią procedurę? Że należy zaufać instytucjom? Że wszystkie inne pytania są wtórne wobec prawidłowego zastosowania kodeksu?
Być może.
Ale tylko pod jednym warunkiem: że państwo rzeczywiście chroni dziecko.
Jeżeli zaś państwo tej ochrony nie zapewnia, a następnie z pełnym majestatem wymaga od obywatela poszanowania wszystkich swoich granic, pojawia się pytanie, którego nie da się zakrzyczeć słowami „państwo prawa”.
I tu właśnie pojawia się moje prowokacyjne: „optuję za bezprawiem”.
Nie jako program ustrojowy. Nie proponuję likwidacji sądów, kodeksów ani powrotu do prawa pięści. Mówię o czymś znacznie prostszym: jeżeli prawo okazuje się bezradne wobec rzeczywistej krzywdy, nie oczekujmy od człowieka, że będzie czcił jego abstrakcyjną doskonałość bardziej niż bezpieczeństwo własnego dziecka.
Co będzie jutro?
Tego nie wiem.
I — prawdę mówiąc — nie mam zamiaru rozstrzygać tego dzisiaj. Jutro jest zadaniem przyszłości. Dzisiaj jest dziecko.
Może dlatego tak dobrze pamiętam stare powiedzenie z czasów stanu wojennego, powtarzane nad Wisłą z mieszaniną ironii, bezsilności i świadomości realnego świata:
„Wszystkich nie wsadzą.”
To zdanie nie było pochwałą bezprawia. Było przypomnieniem, że istnieje granica między formalną władzą a rzeczywistą możliwością narzucenia społeczeństwu każdej decyzji.
I dobrze byłoby, aby również sędziowie sądów powszechnych Europy w końcu sobie o tej granicy przypomnieli.
Nie tylko w interesie społeczeństwa.
W dobrze pojętym interesie własnym.
Bo sędzia może mieć władzę wydania wyroku. Państwo może mieć monopol legalnej przemocy. Instytucja może mieć pieczęcie, procedury i całe tomy przepisów.
Ale żadna z tych rzeczy nie gwarantuje jeszcze społecznej legitymacji.
Ta rodzi się gdzie indziej — z przekonania obywatela, że człowiek siedzący za sędziowskim stołem rozumie nie tylko przepis, ale również jego sens.
A kiedy społeczeństwo zaczyna coraz częściej odpowiadać na wyrok słowami:
„Wszystkich nie wsadzą”
— problemem nie jest już tylko jeden wyrok.
Problemem jest to, że państwo prawa zaczyna tracić coś znacznie ważniejszego od paragrafu:
zaufanie tych, których miało chronić.
