A brief reflection on the economic agony of Europe’s political centre—and the geopolitical pill that may turn out to be poison.
Reading The Economist’s October article, “The Agony of Liberal Europe,”...
...one can spend a good while under the impression that its authors have correctly identified the heart of Europe’s troubles. They write of a profound socioeconomic crisis, of citizens losing faith in political elites, and of states finding it increasingly difficult to meet public expectations as readily as they once did. They point, too, to mounting debt, sluggish economic growth, failing public services and dwindling room for manoeuvre in financing the political compromises on which stability depends.
In short, they describe a Europe whose political centre is losing its ability to govern because it is becoming harder and harder to deliver what citizens expect, while finding it increasingly difficult to pay for what it promises.
It is hard to deny that there is considerable truth in this diagnosis.
France is a particularly telling example. Emmanuel Macron, once presented by The Economist as the new standard-bearer of the radical centre, now faces an economy growing too slowly to resolve its mounting problems, a substantial budget deficit and financial markets increasingly sceptical of French politicians. Citizens are demanding greater spending on public services and more financial support, yet the state no longer enjoys the same freedom of action it had during the Yellow Vest protests of 2018–19.
Meanwhile, discontent is growing, the political centre is weakening, and parties on its fringes are gaining ever more room to manoeuvre.
One need not be an economist or a political scientist to see the basic problem. A state cannot promise more indefinitely than it can afford to deliver. Nor can it increase its debt without limit when the economy is growing too slowly and creditors are losing confidence in its policies. Eventually, the economic bill comes due—and the political bill is presented to those in power.
If Europe’s political centre is to survive, then, it must find a way to rebuild the material foundations of social stability.
That means making difficult choices. Repairing public finances, raising productivity, restoring competitiveness and improving the quality of public services are not undertakings that can be financed with declarations of good intentions. They require priorities to be set, costs to be shared and often conflicting social interests to be reconciled.
Above all, they require an honest reckoning: what European states can actually afford, which objectives matter most, and which expenditures or ambitions they may have to abandon.
At this point, one might reasonably expect The Economist to move from diagnosis to an analysis of the strategic choices facing Europe.
And, indeed, it does arrive at a conclusion. Only the final sentence takes a rather surprising turn.
“If EU countries indulge Vladimir Putin of Russia, he will only become more aggressive.”
And there is the trick.
The entire preceding argument concerns the economic and social foundations of Europe’s crisis, the financial constraints on its states, the loss of public trust and the inability of the political centre to govern effectively. Then, in the final sentence, a geopolitical imperative suddenly appears—not as a conclusion derived from the authors’ analysis, but as an unquestionable truth requiring no further justification.
We are not told what specific policy towards Russia Europe should pursue, what costs it can afford to bear, what conditions might bring the war to an end, or how different scenarios would affect European economies and public finances.
There is no comparison of possible courses of action. No accounting of costs. Not even an attempt to distinguish between unilateral concessions, a negotiated compromise and capitulation.
Instead, we are given a categorical warning: indulge Putin, and he will become even more aggressive.
This is where the diagnosis of Europe’s economic agony collides with a dogma that seems to run counter to the practical implications of that very diagnosis.
Not because supporting Ukraine must necessarily conflict with repairing Europe’s economy. There is no logical reason why it must. Europe can rebuild its competitiveness, strengthen its security and support Ukraine at the same time. The questions are how long it can do so, at what cost and by what means.
If European states are already struggling to finance their commitments, if their economies are growing too slowly and public discontent is undermining political stability, then continuing a costly confrontation with Russia demands particularly careful justification. All the more so when the central problem, according to The Economist itself, is the declining capacity of these states to sustain their own social order.
The Russian-Ukrainian war, of course, has many dimensions. Support for Ukraine entails public expenditure, while a prolonged confrontation with Russia also affects energy security, trade and investment decisions. It would be dishonest, however, to attribute all of Europe’s economic troubles to the war. Many of those troubles have deeper, structural causes.
That does not alter the fact that security policy and economic policy compete for resources, political attention and public consent to bear the costs. The scarcer those resources become, the more important it is to define the objectives, conditions and limits of the policy being pursued.
Yet the authors warn of financial crisis, the erosion of the European Union and the loss of power by the moderate centre—only to conclude with an appeal that can be read as a call to maintain the existing hard line towards Russia.
As though the two problems had nothing to do with each other.
As though the economic and social condition of European states had no bearing on their capacity to sustain a prolonged geopolitical confrontation.
As though repeating that an adversary might become more aggressive were an adequate substitute for analysing what Europe can and should do.
So is this, perhaps, a prescription for Europe’s agony?
There is something peculiar about all this. The Economist warns that Europe’s liberals cannot plead ignorance of the impending disaster. It invokes George Dangerfield’s account of the decline of liberal England before the First World War, suggesting that contemporary Europe, too, may be heading towards a historic turning point.
Yet if the diagnosis is so grave, one would expect equally serious consideration of every factor that might hasten the crisis.
Instead, we get a closing formula that solves none of the problems the article has described. It does not raise productivity, reduce the cost of servicing debt, improve public services or restore citizens’ trust in their rulers. Nor does it answer the question of how long European states can continue to bear the costs of a protracted war.
It serves another purpose altogether: it draws a boundary around what may legitimately be thought or said about policy towards Russia.
One can, of course, argue that deterring Moscow is essential to Europe’s security. One can also argue that concessions to Russia risk inviting further demands. These are serious arguments, and they deserve to be examined in the light of specific circumstances. But they do not become proven truths merely because they have been placed in the final sentence of an article about Europe’s agony.
And here we come to the heart of the matter.
The point is not that The Economist has no right to advocate a hard line towards Putin. The point is that its authors first describe a crisis whose resolution demands a fundamental reconsideration of Europe’s priorities, then tack a geopolitical dogma onto that diagnosis without subjecting it to the same critical scrutiny.
This is not a prescription derived from the diagnosis. It is a principle adopted in advance and attached to it.
Europe cannot simultaneously acknowledge that the socioeconomic foundations of its political order are eroding and treat the cost of its own policies as a question not worth asking.
If Europe intends to continue a prolonged confrontation through Ukraine, it must explain what it hopes to achieve, what resources it is prepared to commit, and under what conditions it would conclude that continuing the war no longer serves its interests. It is not enough to keep repeating that the adversary will become more aggressive if granted even the slightest concession.
For at that point, we are no longer dealing with a strategy responsive to changing circumstances. We are dealing with a rule whose validity must not be questioned—even when the cost of applying it begins to undermine the material foundations of the very system it is supposed to protect.
And finally
I do not know whether the authors of The Economist recognise this contradiction, or whether they believe that their warning about Putin is, in itself, sufficient justification for continuing the policy of confrontation. The article alone does not allow us to settle that question.
What I do know is that their own diagnosis raises a question to which the final sentence provides no answer.
If European states are losing the capacity to finance their commitments, if citizens are turning away from the political centre, and if the economic foundations of stability are weakening, Europe cannot be repaired simply by issuing an instruction to continue its existing foreign policy. Someone must still demonstrate that the objectives and costs of that policy can be reconciled with the means available to the states expected to pursue it.
Otherwise, warnings about external threats become a convenient way of avoiding a discussion of internal constraints.
And those constraints are precisely what lies at the heart of The Economist’s diagnosis.
First, the authors present us with a Europe short of the strength, money and public trust needed to sustain its own political order. Then they recommend a policy whose long-term costs demand a reckoning of their own, and conclude by warning that any indulgence towards Russia will bring an even greater threat.
It is rather like a doctor diagnosing a patient with severe physical exhaustion, explaining that the patient’s reserves are running out, and then prescribing further exertion on the grounds that rest would only make matters worse.
Perhaps the doctor is right. But is he quite sure?
For a diagnosis of crisis does not become a strategy for overcoming it merely because a political dogma has been appended at the end.
T.L., with the assistance of AI__________________________________________
Kuglarska sztuczka The Economist czyli jak dokleić dogmat do diagnozy kryzysu Europy
Krótka refleksja o ekonomicznej agonii europejskiego centrum i geopolitycznej pigułce, która może okazać się trucizną.
Czytając październikowy artykuł The Economist zatytułowany „The agony of liberal Europe”, można przez dłuższą chwilę odnieść wrażenie, że jego autorzy trafnie rozpoznają istotę europejskich problemów. Piszą o głębokim kryzysie społeczno-ekonomicznym, o obywatelach tracących zaufanie do politycznych elit, o państwach, które nie potrafią już spełniać społecznych oczekiwań tak łatwo jak dawniej. Wreszcie o zadłużeniu, niskim wzroście gospodarczym, niewydolności usług publicznych i kurczących się możliwościach finansowania politycznego kompromisu.
Krótko mówiąc, o Europie, której polityczne centrum traci zdolność rządzenia, ponieważ coraz trudniej mu zapewnić obywatelom to, czego ci oczekują, a jednocześnie coraz trudniej sfinansować to, co obiecuje.
Trudno odmówić tej diagnozie zasadniczej racji.
Francja jest tu przykładem szczególnie wymownym. Emmanuel Macron, niegdyś przedstawiany przez The Economist jako nowy sztandarowy przedstawiciel radykalnego centrum, stoi dziś wobec gospodarki rozwijającej się w tempie niewystarczającym do rozwiązania narastających problemów, wysokiego deficytu budżetowego i rynku finansowego coraz mniej ufającego francuskim politykom. Obywatele domagają się większych wydatków na usługi publiczne i wsparcia finansowego, ale państwo nie dysponuje już taką swobodą działania jak podczas protestów żółtych kamizelek w latach 2018–2019.
Tymczasem niezadowolenie rośnie, polityczne centrum słabnie, a ugrupowania stojące na jego obrzeżach zyskują coraz większe pole manewru.
Nie trzeba być ekonomistą ani politologiem, by dostrzec podstawowy problem. Państwo nie może bez końca obiecywać więcej, niż jest w stanie sfinansować. Nie może też dowolnie zwiększać zadłużenia, jeśli gospodarka nie rośnie wystarczająco szybko, a wierzyciele tracą zaufanie do jego polityki. W końcu przychodzi moment, w którym rachunek ekonomiczny upomina się o swoje prawa, a rachunek polityczny wystawia go rządzącym.
Jeśli zatem europejskie centrum chce przetrwać, musi znaleźć sposób na odbudowę materialnych podstaw stabilności społecznej.
To jednak oznacza konieczność podjęcia trudnych decyzji. Naprawa finansów publicznych, wzrost produktywności, odbudowa konkurencyjności i poprawa jakości usług państwowych nie są przedsięwzięciami, które można sfinansować samymi deklaracjami. Wymagają ustalenia priorytetów, rozłożenia kosztów i pogodzenia często sprzecznych interesów społecznych.
A przede wszystkim wymagają uczciwego rachunku: na co państwa europejskie rzeczywiście stać, jakie cele są dla nich najważniejsze i z jakich wydatków lub ambicji być może trzeba zrezygnować.
W tym miejscu można by oczekiwać, że The Economist przejdzie od diagnozy do analizy strategicznych wyborów stojących przed Europą.
I rzeczywiście przechodzi do konkluzji. Tyle że jej ostatnie zdanie przynosi zaskakujący zwrot.
„If EU countries indulge Vladimir Putin of Russia, he will only become more aggressive.”
Jeśli państwa Unii Europejskiej będą pobłażać Władimirowi Putinowi, stanie się on tylko bardziej agresywny.
I to ta sztuczka właśnie;
Cały wcześniejszy wywód dotyczy ekonomicznych i społecznych fundamentów europejskiego kryzysu, ograniczeń finansowych państw, utraty zaufania obywateli i niezdolności politycznego centrum do skutecznego rządzenia. Nagle, w ostatnim zdaniu, pojawia się geopolityczny imperatyw, którego autorzy nie wyprowadzają z własnej analizy, lecz przedstawiają jako oczywistą prawdę, której nie trzeba już uzasadniać.
Nie dowiadujemy się, jaką konkretnie politykę wobec Rosji należy prowadzić, jakie koszty jest w stanie ponieść Europa, jakie warunki mogłyby doprowadzić do zakończenia wojny ani jak poszczególne scenariusze wpłynęłyby na europejskie gospodarki i finanse publiczne.
Nie ma porównania możliwych rozwiązań. Nie ma rachunku kosztów. Nie ma nawet próby rozróżnienia pomiędzy jednostronnym ustępstwem, negocjowanym kompromisem i kapitulacją.
Jest za to kategoryczne ostrzeżenie, że pobłażliwość wobec Putina doprowadzi do jeszcze większej agresji.
To właśnie w tym miejscu diagnoza ekonomicznej agonii Europy spotyka się z dogmatem, który zdaje się przeczyć praktycznym konsekwencjom tej diagnozy.
Nie dlatego, że wspieranie Ukrainy musi być sprzeczne z naprawą europejskiej gospodarki. Nie ma żadnej logicznej konieczności, by tak było. Europa może jednocześnie odbudowywać własną konkurencyjność, wzmacniać bezpieczeństwo i wspierać Ukrainę. Pytanie brzmi jednak, jak długo, jakim kosztem i przy użyciu jakich środków.
Jeżeli europejskie państwa już dziś mają trudności z finansowaniem swoich zobowiązań, jeżeli ich gospodarki rozwijają się zbyt wolno, a społeczne niezadowolenie podważa stabilność polityczną, to kontynuowanie kosztownej konfrontacji z Rosją wymaga szczególnie starannego uzasadnienia. Tym bardziej gdy zasadniczym problemem ma być — jak przekonuje sam The Economist — coraz mniejsza zdolność tych państw do utrzymywania własnego porządku społecznego.
Wojna rosyjsko-ukraińska ma oczywiście wiele wymiarów. Wsparcie Ukrainy wiąże się z wydatkami publicznymi, a długotrwała konfrontacja z Rosją wpływa również na bezpieczeństwo energetyczne, handel i decyzje inwestycyjne. Nie sposób jednak uczciwie przypisać jej wszystkich problemów europejskiej gospodarki. Znaczna część z nich ma głębsze, strukturalne przyczyny.
Nie zmienia to faktu, że polityka bezpieczeństwa i polityka gospodarcza konkurują o zasoby, uwagę polityczną oraz społeczną akceptację kosztów. Im mniej tych zasobów pozostaje, tym ważniejsze staje się określenie celów, warunków i granic prowadzonej polityki.
Tymczasem autorzy artykułu ostrzegają przed kryzysem finansowym, erozją Unii Europejskiej i utratą władzy przez umiarkowane centrum, po czym kończą swój wywód wezwaniem, które można odczytać jako postulat kontynuowania dotychczasowej twardej linii wobec Rosji.
Jak gdyby oba problemy nie miały ze sobą nic wspólnego.
Jak gdyby gospodarcza i społeczna kondycja europejskich państw nie miała żadnego znaczenia dla ich zdolności do prowadzenia długotrwałej konfrontacji geopolitycznej.
Jak gdyby samo powtórzenie, że przeciwnik może stać się bardziej agresywny, zastępowało analizę tego, co Europa może i powinna zrobić.
Zatem czy aby to nie recepta na europejską agonię?
Jest w tym coś osobliwego. The Economist ostrzega, że europejscy liberałowie nie mogą zasłaniać się niewiedzą o nadchodzącej katastrofie. Przywołuje George’a Dangerfielda i jego opis schyłku liberalnej Anglii przed pierwszą wojną światową, sugerując, że współczesna Europa również może zmierzać ku historycznemu przesileniu.
A przecież jeśli diagnoza jest tak poważna, to należałoby oczekiwać również poważnego namysłu nad wszystkimi czynnikami, które mogą przyspieszać kryzys.
Zamiast tego otrzymujemy końcową formułę, która nie rozwiązuje żadnego z opisanych problemów. Nie zwiększa produktywności, nie obniża kosztów obsługi zadłużenia, nie poprawia usług publicznych, nie odbudowuje zaufania obywateli do rządzących. Nie odpowiada również na pytanie, jak długo europejskie państwa będą w stanie ponosić koszty przedłużającej się wojny.
Pełni natomiast inną funkcję: wyznacza granicę dopuszczalnego myślenia o polityce wobec Rosji.
Można oczywiście uznać, że odstraszanie Moskwy jest warunkiem bezpieczeństwa Europy. Można też argumentować, że ustępstwa wobec Rosji niosą ryzyko kolejnych żądań. Są to poważne argumenty, wymagające analizy konkretnych okoliczności. Nie stają się jednak prawdą dowiedzioną tylko dlatego, że umieszczono je w ostatnim zdaniu artykułu o europejskiej agonii.
I tu dochodzimy do sedna.
Nie chodzi o to, że The Economist nie ma prawa opowiadać się za twardą polityką wobec Putina. Chodzi o to, że autorzy najpierw opisują kryzys, którego przezwyciężenie wymaga zasadniczego przemyślenia europejskich priorytetów, a następnie doklejają do tej diagnozy geopolityczny dogmat, nie poddając go tej samej krytycznej analizie.
To nie jest recepta wynikająca z diagnozy. To z góry przyjęta zasada, która zostaje do niej dołączona.
A przecież Europa nie może jednocześnie uznawać, że jej fundamenty społeczno-ekonomiczne ulegają erozji, i traktować rachunku kosztów własnej polityki jako pytania niewartego postawienia.
Jeśli zamierza kontynuować długotrwałą konfrontację za pośrednictwem Ukrainy, musi wyjaśnić, jakie cele chce osiągnąć, jakie środki jest gotowa przeznaczyć i w jakich warunkach uzna, że dalsze prowadzenie wojny przestaje służyć jej interesom. Nie wystarczy powtarzać, że przeciwnik będzie bardziej agresywny, jeśli tylko otrzyma jakiekolwiek ustępstwo.
Bo wówczas nie mamy już do czynienia ze strategią uwzględniającą zmieniające się okoliczności. Mamy do czynienia z zasadą, której słuszności nie wolno zakwestionować nawet wtedy, gdy koszty jej stosowania zaczynają podważać materialne podstawy systemu, który ma ona chronić.
I na koniec
Nie wiem, czy autorzy The Economist dostrzegają tę sprzeczność, czy też uważają, że ich ostrzeżenie przed Putinem stanowi samo przez się wystarczające uzasadnienie dalszej polityki konfrontacji. Z samego tekstu nie da się tego rozstrzygnąć.
Wiem natomiast, że ich własna diagnoza stawia pytanie, na które końcowe zdanie nie odpowiada.
Jeżeli europejskie państwa tracą zdolność do finansowania własnych zobowiązań, jeżeli obywatele odwracają się od politycznego centrum, a gospodarcze fundamenty stabilności słabną, to nie można naprawić Europy samym nakazem kontynuowania dotychczasowej polityki zagranicznej. Trzeba jeszcze wykazać, że jej cele i koszty dają się pogodzić z możliwościami państw, które mają ją prowadzić.
W przeciwnym razie ostrzeżenie przed zewnętrznym zagrożeniem staje się wygodnym sposobem na uniknięcie rozmowy o wewnętrznych ograniczeniach.
A przecież to właśnie te ograniczenia stanowią istotę diagnozy przedstawionej przez The Economist.
Najpierw autorzy pokazują nam Europę, której brakuje sił, pieniędzy i społecznego zaufania, by utrzymać własny porządek. Potem zalecają jej politykę, której długofalowe koszty wymagają osobnego rachunku, i kończą ostrzeżeniem, że każda pobłażliwość wobec Rosji przyniesie jeszcze większe zagrożenie.
To trochę tak, jakby lekarz rozpoznawszy u pacjenta poważne wyczerpanie organizmu, wyjaśnił niedomagającemu, że jego zasoby są na wyczerpaniu, a następnie zalecił dalszy wysiłek stwierdzając, że odpoczynek tylko pogorszy sprawę.
Być może ma rację ale czy na pewno?
Bo diagnoza kryzysu nie staje się strategią jego przezwyciężenia tylko dlatego, że na końcu dopisano do niej polityczny dogmat.
