What About the Pantheon of 'Ukrainian Butchers'?
Do European values have selective memories?
I read the POLITICO headline:
“EU blasts Serbia over funeral for ‘Butcher of Bosnia’ Ratko Mladić.”
Well.
That is quite a headline for a morning coffee.
Apparently, Brussels is furious because Serbia has been glorifying Ratko Mladić, the man known as the “Butcher of Bosnia.” The European commissioner for enlargement has reminded Belgrade that the glorification of war criminals goes against EU values.
Fair enough.
I have no problem with that.
A war criminal remains a war criminal even when somebody gives him a magnificent funeral, brings flowers, waves flags and tells everybody what a great national hero he was.
So far, so good.
But then I had a rather unpleasant thought.
What about the pantheon of Ukrainian butchers?
I am not asking this to defend Mladić.
Quite the opposite.
I am asking because if Europe really has universal rules about historical memory, then those rules should work even when history becomes politically inconvenient.
And that is where the coffee starts getting cold.
Because a crime does not change its nature depending on who committed it.
At least, that was the idea.
Serbia must remember Mladić.
Absolutely.
But should Ukraine not also remember — honestly and without the usual political gymnastics — those among its national heroes whose biographies are considerably less comfortable for today's European narrative?
This is not some Kremlin invention.
We are talking about the Organization of Ukrainian Nationalists, the OUN, Bandera's faction, the Ukrainian Insurgent Army, and the massacres of Polish civilians.
In Poland, the word is enough:
Volhynia.
Women.
Children.
Old people.
Villages.
People murdered because they were Polish.
Historians can argue about numbers, legal definitions, chains of command and who gave which order to whom.
Fine.
History is complicated.
But there is one thing that is not particularly complicated:
civilians were murdered in an orgy of ethnic violence.
And yet European memory seems to have developed an interesting little filtering system.
When a Serb honours his general, Brussels sees:
“glorification of a war criminal.”
When Ukraine honours figures from the OUN-UPA tradition, suddenly the vocabulary becomes much softer.
“Complex history.”
“Struggle for independence.”
“Anti-Soviet resistance.”
“Historical context.”
Ah, yes.
Context.
I have nothing against context.
But context is supposed to work both ways.
Including in Bosnia.
And before somebody starts shouting that I am comparing Bandera with Mladić — no.
I am not.
That would be historically lazy.
Bandera was not Mladić.
He did not command Serbian forces in Bosnia.
His biography, his relationship with Nazi Germany, the OUN-B, the UPA and the events surrounding them belong to a different historical story.
Good.
Let us therefore discuss history instead of playing the childish game of:
“Who was the bigger monster?”
That is not the question.
The question is much simpler.
Does the European rule against glorifying criminals apply to everybody?
Now we are getting somewhere.
And Brussels may find that question slightly less entertaining.
Nor is this merely some dusty argument about people who died eighty years ago.
History has a nasty habit of coming back.
In June 2026, Le Monde reported on the controversy surrounding the honouring of Andriy Melnyk, one of the leaders of the OUN and an opponent of Bandera. The affair provoked reactions in Poland and Israel, while Yad Vashem also objected to honouring a figure associated with a movement parts of which collaborated with Nazi Germany.
So much for history being safely locked in the archive.
Apparently it still has a pulse.
You can cover it with a flag.
You can call somebody a national hero.
You can organise a ceremony.
You can erect a monument.
You can put his face in a textbook.
But the dead have an irritating habit of refusing to disappear.
And this brings me to the European elites.
Are European values really values — or are they simply a vocabulary for talking about our friends and our enemies?
Because if they are values, they should be wonderfully, boringly consistent.
They should not care who our ally is.
They should not care who our enemy is.
They should not care whether the country in question is a candidate for EU membership or is currently fighting Russia.
A crime should have no passport.
Neither should memory.
Of course, somebody will say:
“But Ukraine is fighting for its survival!”
Yes.
It is.
And?
Does that erase history?
Does the Russian invasion somehow turn yesterday's Ukrainian crimes into something else?
No.
Just as Russian aggression does not magically make every Ukrainian historical narrative true.
One can condemn Russian aggression and still criticise Ukrainian historical policy.
This is not advanced mathematics.
It is perfectly possible to hold two thoughts in one's head at the same time.
Unless, of course, politics requires a world divided into good guys and bad guys.
For Poland, the whole thing is particularly awkward.
History has placed us between two memories.
On one side: Russian imperialism, Soviet occupation and today's Russian aggression.
On the other: our own memory of the massacres committed by Ukrainian nationalists.
And today Poland is expected to support Ukraine.
Quite rightly.
But apparently we are also expected to be careful about speaking too loudly about Volhynia.
Because it might “damage Ukraine.”
Maybe.
But then let's at least be honest.
**That is not historical policy anymore.
That is politics.**
And if it is politics, please don't sell it to us as universal morality.
Europe has a remarkable talent for discovering moral principles exactly when they become politically useful.
“You must not glorify war criminals.”
Excellent principle.
I am all for it.
But let's try it everywhere.
Not only in Belgrade.
Not only when Serbs are involved.
Not only when the criminal happens to belong to the wrong side of today's geopolitical fence.
Otherwise we get something that looks suspiciously like morality but works rather like a geopolitical calculator.
Here we remember.
Here we forget.
Here we condemn.
Here we explain the context.
Here a monument is outrageous.
Here a monument is part of a nation's struggle for identity.
Here a hero is a hero.
Here a hero suddenly becomes a butcher.
Convenient.
Very convenient.
And perhaps this is why the POLITICO story about Mladić's funeral is more interesting than it first appears.
Not because Serbia should be defended.
It shouldn't.
Not because Mladić should be rehabilitated.
He shouldn't.
But because his funeral gives us an opportunity to ask a question European politics would rather avoid:
Do we have one morality — or several?
If there is one, wonderful.
Let's use it consistently.
In Ukraine too.
In Poland too.
Against our own European myths too.
And, most importantly, against our own allies too.
Because perhaps Europe's real problem is not that someone organised a funeral for the “Butcher of Bosnia.”
Perhaps the real problem is that Europe increasingly wants to decide whose butcher is a butcher — and whose butcher is a hero.
And that is much more dangerous.
Especially when it is done in the name of values.
Because values that first ask:
“Whose side are you on?”
before deciding whether a murder was a murder,
have very little to do with values.
They have a great deal to do with politics.
So perhaps, instead of applauding Brussels once again for discovering that war criminals should not be glorified, we should ask one small, perfectly innocent question:
What about the pantheon of Ukrainian butchers?
I am not asking in order to defend one side.
I am asking because I would really like to know whether European morality is actually European.
___________________________________________
A co z panteonem 'ukraińskich rzeźników'?
Czy europejskie wartości mają wybiórczą pamięć?
Przeczytałem nagłówek w POLITICO:
„EU blasts Serbia over funeral for ‘Butcher of Bosnia’ Ratko Mladić”.
No cóż.
Jak na poranną kawę, całkiem mocny.
Bruksela jest podobno oburzona, ponieważ Serbia gloryfikuje Ratko Mladicia, człowieka znanego jako „Rzeźnik Bośni”. Europejski komisarz odpowiedzialny za rozszerzenie przypomina, że gloryfikowanie zbrodniarzy wojennych jest sprzeczne z wartościami Unii Europejskiej.
W porządku.
Nie mam z tym problemu.
Zbrodniarz wojenny pozostaje zbrodniarzem wojennym nawet wtedy, kiedy ktoś urządza mu wspaniały pogrzeb, przynosi kwiaty, macha flagami i opowiada wszystkim, jak wielkim był bohaterem narodowym.
Jak dotąd wszystko się zgadza.
Ale wtedy przyszła mi do głowy pewna dość nieprzyjemna myśl.
A co z panteonem ukraińskich rzeźników?
Nie pytam o to po to, żeby bronić Mladicia.
Wręcz przeciwnie.
Pytam, bo jeżeli Europa rzeczywiście ma uniwersalne zasady dotyczące pamięci historycznej, to powinny one działać również wtedy, kiedy historia staje się politycznie niewygodna.
I właśnie w tym momencie kawa zaczyna stygnąć.
Serbia ma pamiętać o Mladiciu.
Oczywiście.
Ale czy Ukraina nie powinna również pamiętać — uczciwie i bez całej tej politycznej gimnastyki — o tych spośród swoich narodowych bohaterów, których biografie są znacznie mniej wygodne dla dzisiejszej europejskiej narracji?
Nie mówimy przecież o jakimś kremlowskim wymyśle.
Mówimy o Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, OUN, frakcji Bandery, Ukraińskiej Powstańczej Armii i mordach na polskiej ludności cywilnej.
W Polsce wystarczy jedno słowo:
Wołyń.
Kobiety.
Dzieci.
Starcy.
Wsie.
Ludzie mordowani w bestialski sposób tylko dlatego, że byli Polakami.
Historycy mogą spierać się o liczby, kwalifikacje prawne, łańcuch dowodzenia i o to, kto komu wydał jaki rozkaz.
Dobrze.
Historia jest skomplikowana.
Ale jest jedna rzecz, która specjalnie skomplikowana nie jest:
cywile zostali wymordowani w ramach brutalnej przemocy etnicznej.
A jednak europejska pamięć historyczna zdaje się mieć całkiem interesujący system filtrowania.
Kiedy Serb oddaje cześć swojemu generałowi, Bruksela widzi:
„gloryfikację zbrodniarza wojennego”.
Kiedy Ukraina czci postacie należące do tradycji OUN-UPA, język nagle robi się znacznie łagodniejszy.
„Złożona historia”.
„Walka o niepodległość”.
„Opór antyradziecki”.
„Kontekst historyczny”.
Ach, ten kontekst.
Nie mam nic przeciwko kontekstowi.
Ale kontekst powinien działać w obie strony.
Także w Bośni.
I zanim ktoś zacznie krzyczeć, że porównuję Banderę z Mladiciem — nie.
Nie porównuję.
Byłoby to zwyczajnie leniwe historycznie.
Bandera nie był Mladiciem.
Nie dowodził serbskimi oddziałami w Bośni.
Jego biografia, jego relacje z hitlerowskimi Niemcami, OUN-B, UPA i wydarzenia, które nastąpiły później, tworzą zupełnie inną historię.
Dobrze.
Rozmawiajmy więc o historii, zamiast urządzać dziecinny konkurs:
„Kto był większym potworem?”
To nie jest pytanie.
Pytanie jest znacznie prostsze:
Czy europejska zasada potępiania gloryfikacji zbrodniarzy obowiązuje wszystkich?
No, teraz jesteśmy w domu.
I Brukseli może się to pytanie trochę mniej podobać.
Nie jest to zresztą wyłącznie jakaś zakurzona historia sprzed osiemdziesięciu lat.
Historia ma paskudny zwyczaj powracania.
W czerwcu 2026 roku Le Monde pisał o kontrowersjach wokół honorowania Andrija Melnyka, jednego z przywódców OUN i przeciwnika Bandery. Sprawa wywołała reakcje w Polsce i Izraelu, a Yad Vashem również sprzeciwił się honorowaniu postaci związanej z ruchem, którego część współpracowała z nazistowskimi Niemcami.
Tyle więc z teorii, że historia spokojnie leży sobie w archiwum.
Najwyraźniej nadal żyje.
Można przykryć ją flagą.
Można kogoś nazwać bohaterem narodowym.
Można zorganizować uroczystość.
Można postawić pomnik.
Można umieścić twarz w podręczniku.
Ale zmarli mają tę irytującą właściwość, że nie chcą zniknąć.
I tutaj dochodzę do europejskich elit.
Czy europejskie wartości są naprawdę wartościami — czy tylko słownikiem do opisywania naszych przyjaciół i naszych wrogów?
Bo jeżeli są wartościami, powinny być cudownie, nudno konsekwentne.
Nie powinny wiedzieć, kto jest naszym sojusznikiem.
Nie powinny wiedzieć, kto jest naszym wrogiem.
Nie powinny nawet wiedzieć, czy dane państwo jest kandydatem do Unii, czy właśnie prowadzi wojnę z Rosją.
Zbrodnia nie powinna mieć paszportu.
Pamięć również.
Oczywiście ktoś powie:
„Ale Ukraina walczy dzisiaj o przetrwanie!”
Tak.
Walczy.
I co z tego?
Czy to wymazuje historię?
Czy rosyjska inwazja powoduje, że wczorajsze ukraińskie zbrodnie stają się czymś innym?
Nie.
Tak samo jak rosyjska agresja nie sprawia magicznie, że każda ukraińska narracja historyczna staje się prawdziwa.
Można potępiać rosyjską agresję i jednocześnie krytycznie oceniać ukraińską politykę historyczną.
To nie jest wyższa matematyka.
Można mieć dwie myśli w głowie jednocześnie.
Chyba że polityka wymaga świata podzielonego na dobrych i złych.
Dla Polski wszystko to jest szczególnie niezręczne.
Historia ustawiła nas pomiędzy dwiema pamięciami.
Z jednej strony: rosyjski imperializm, sowiecka okupacja i dzisiejsza rosyjska agresja.
Z drugiej: nasza własna pamięć o mordach dokonanych przez ukraińskich nacjonalistów.
A dzisiaj Polska ma wspierać Ukrainę.
Słusznie.
Ale jednocześnie najwyraźniej mamy uważać, żeby zbyt głośno nie mówić o Wołyniu.
Bo może to „zaszkodzić Ukrainie”.
Może.
Ale wtedy powiedzmy to sobie uczciwie.
**To nie jest już polityka historyczna.
To jest polityka.**
A skoro to polityka, nie sprzedawajmy jej jako uniwersalnej moralności.
Europa ma zresztą niezwykły talent do odkrywania zasad moralnych dokładnie wtedy, kiedy stają się politycznie użyteczne.
„Nie wolno gloryfikować zbrodniarzy wojennych”.
Świetna zasada.
Jestem za.
Ale spróbujmy stosować ją wszędzie.
Nie tylko w Belgradzie.
Nie tylko wtedy, kiedy chodzi o Serbów.
Nie tylko wtedy, kiedy zbrodniarz znajduje się po niewłaściwej stronie dzisiejszej geopolitycznej barykady.
Bo inaczej dostajemy coś, co wygląda jak moralność, ale działa jak geopolityczny kalkulator.
Tutaj pamiętamy.
Tutaj zapominamy.
Tutaj potępiamy.
Tutaj tłumaczymy kontekstem.
Tutaj pomnik jest skandalem.
Tutaj pomnik jest wyrazem walki o narodową tożsamość.
Tutaj bohater jest bohaterem.
Tutaj bohater nagle okazuje się rzeźnikiem.
Wygodne.
Bardzo wygodne.
I może właśnie dlatego tekst POLITICO o pogrzebie Mladicia jest ciekawszy, niż początkowo wygląda.
Nie dlatego, że Serbia powinna być broniona.
Nie powinna.
Nie dlatego, że Mladic powinien zostać zrehabilitowany.
Nie powinien.
Ale dlatego, że jego pogrzeb daje nam okazję do zadania pytania, którego europejska polityka bardzo nie lubi:
Czy mamy jedną moralność — czy ich kilka?
Jeżeli jedną — świetnie.
Stosujmy ją konsekwentnie.
Także wobec Ukrainy.
Także wobec Polski.
Także wobec naszych własnych europejskich mitów.
I przede wszystkim — także wobec naszych obecnych sojuszników.
Bo być może prawdziwym problemem Europy nie jest to, że ktoś urządził pogrzeb „Rzeźnikowi Bośni”.
Być może prawdziwym problemem jest to, że Europa coraz częściej chce decydować, czyj rzeźnik jest rzeźnikiem, a czyj rzeźnik jest bohaterem.
A to już jest znacznie bardziej niebezpieczne.
Zwłaszcza kiedy odbywa się w imię wartości.
Bo wartości, które najpierw pytają:
„Po której jesteś stronie?”
a dopiero potem decydują, czy morderstwo było morderstwem,
mają z wartościami niewiele wspólnego.
Mają za to bardzo dużo wspólnego z polityką.
Dlatego może zamiast po raz kolejny przyklasnąć Brukseli za odkrycie, że nie należy gloryfikować zbrodniarzy wojennych, warto zadać jej jedno małe, całkiem niewinne pytanie:
A co z panteonem ukraińskich rzeźników?
Nie pytam, żeby bronić którejkolwiek ze stron.
Pytam, bo chciałbym się dowiedzieć, czy europejska moralność jest rzeczywiście europejska.
