ale po kolei
...dotychczas słysząc "uśmiechnięta demokracja" zapytany co to znaczy nie potrafił bym z przekonaniem na takie pytanie odpowiedzieć
dziś już już wiem i potrafię,
oto ona, ta uśmiechnięta demokracja w emanacji Henny Virkkunen, Executive Vice-President for Tech Sovereignty, Security and Democracy,
cytuję
" These new designations mean that ChatGPT, Reddit and Roblox will now be held to a higher standard of scrutiny and accountability in the European Union, in line with their large impact on our citizens and society. We continue to watch the digital landscape closely and will not hesitate to designate any platform that meets the threshold for enhanced supervision under the Digital Services Act."
...nucąc sobie przy tym cichutko pod noskiem szlagier naszych chłopców z Wehrmachtu
"Heidi, heido, heida,
heidi, heido, heida, heidi, heido, heida, ha ha ha ha ha ha ha!"...
_______________________________________
On the Smiling Democracy, 45 Million, and Kim Jong-un's Servers
A Column from a Space That Cannot Be Fenced In
There was a time when I heard the phrase "smiling democracy" and just shrugged. It sounded like a campaign slogan or the title of a postcard from Brussels. Today, I know what it means. And it turns out it's neither particularly smiling nor especially democratic.
It all started with a statement from Henna Virkkunen, the EU Commission's Executive Vice-President for Tech Sovereignty, Security, and Democracy. Ms Virkkunen has just announced that ChatGPT, Reddit and Roblox will be subjected to heightened oversight under the Digital Services Act (DSA). It's a quote worth remembering:
"These new designations mean that ChatGPT, Reddit and Roblox will now be held to a higher standard of scrutiny and accountability in the European Union, in line with their large impact on our citizens and society. We continue to watch the digital landscape closely and will not hesitate to designate any platform that meets the threshold for enhanced supervision under the Digital Services Act."
Beautiful words. Caring. Responsible. And yet – as one malicious observer put it – they sound almost like a soundtrack to an old Wehrmacht marching tune: Heidi, heido, heida… But that's just a metaphor, and a distasteful one, so let me apologize right away. Or maybe not apologize – because that's precisely the point: the dissonance between the declaration and the tools is so vast that it almost begs for controversial comparisons.
A Law That Is Right – But Only on Paper
Let's begin with what is undeniably right about this regulation. The DSA is not censorship. It's systemic risk management. Platforms that have more than 45 million monthly active users in the EU must analyze how their algorithms affect children, public debate, and electoral processes. They must report, mitigate risks, and undergo audits. If they fail to do so, they face fines of up to 6% of global annual turnover.
Sounds reasonable? Yes. It's regulation for giants – the ones that shape our informational battlefield. OpenAI, Reddit, Roblox – these are not victims; they are powerhouses with more influence than many EU member states.
But here's the first problem: the 45 million threshold is a negotiated number, not derived from any objective law of nature. If it were 40 or 50 million, the list would look different. And who decides what constitutes a "negative impact on mental well-being"? That concept is so capacious that it can accommodate political criticism, an unpopular opinion, or even a joke that's too sharp.
But that's only the beginning.
Two Corrections That Change Everything
In a certain discussion, I heard two remarks that turned my thinking upside down. First: the DSA doesn't apply to everyone – only to platforms with 45 million users – a handful of global players. Second: this is not a law for the entire world, but only for the European virtual space.
Revelation. So if I'm not OpenAI, but a blogger with a personal website, the DSA doesn't concern me. And if I move my blog to a server in Russia, China, or even Kim Jong-un's North Korea, then even if I exceed 45 million, no one can touch me.
And this brings us to the crux: the EU is not regulating the digital space – it's regulating those who choose to stay in it. The big players must comply, because they have business interests in Europe. The smaller ones – or the clever ones – can escape beyond reach. To Russia, where the DSA doesn't apply, but freedom of speech doesn't either. To China, where regulations are even more "smiling". To North Korea, where the internet is a national party network.
VPN and a Korean Server – The Last Resort
What does an ordinary user do when their favorite platform starts analyzing systemic risk a little too thoroughly? They get a VPN. And suddenly, from Warsaw, they become a resident of Iceland, Singapore, or Nicaragua. For the platform – if there's no geoblocking – they are everywhere and nowhere. Their voice remains, but it disappears from the radar.The author of the blog post that inspired me can move his content to a server in Irkutsk at any moment. If he doesn't want anyone to judge whether his post generates systemic risk – he can find a host for whom the DSA is just a collection of letters. And then the entire EU machinery becomes toothless.
The paradox is that democracy, which aims to protect citizens from disinformation, pushes critical voices straight into the arms of regimes that practice disinformation on an industrial scale. Not because it wants to – but because technology and the sovereignty of states (especially those that don't recognize EU jurisdiction) align against it.
Who Really Wins?
In this world of legal fictions and technological realities, three groups come out on top:
The giants – they have lawyers, auditors, and budgets for compliance. For them, the DSA is just a cost they'll pass on to consumers.
Non-European states – they receive a ready-made argument: "See? The EU censors things. Don't you want to come over to our side?" And servers in Moscow fill up with content that Brussels would consider risky.
Resourceful citizens – who learn to bypass the system – not for political reasons, but out of sheer convenience. After all, a VPN today is like a TV remote.
And who loses? The ordinary European resident, who stays in the regulated garden, while the most controversial – and genuinely systemically risky – content flows through channels the EU cannot reach.
In the End – a Smile, But Not the One You Think
Henna Virkkunen speaks of democracy. I see a democracy standing before a mirror, pressing the "smooth" button. It wants to erase wrinkles – that is, troubling content – but forgets that the internet is not an operating theatre, but a wild marketplace. You can set up certified stalls, but trade will always find a back alley.
And if you need to use a VPN and a server in Kim Jong-un's country to publish something without fear – is that still democracy, or just a smiling facade?
Well, exactly. Let everyone answer that for themselves.
Enough for now. And thank you for the conversation, which forced me to rethink everything I thought about the DSA. It almost begs for a follow-up – but that's a story for another column.
________________________________________________
O uśmiechniętej demokracji, 45 milionach i serwerach Kim Dzong Una
Felieton z przestrzeni, której nie da się ogrodzić
Kiedyś, gdy słyszałem frazę „uśmiechnięta demokracja”, wzruszałem ramionami. Brzmiało jak slogan z kampanii wyborczej albo tytuł pocztówki z Brukseli. Dziś wiem, co znaczy. I okazuje się, że nie jest ani uśmiechnięta, ani specjalnie demokratyczna.
A wszystko zaczęło się od komunikatu Henny Virkkunen, wykonawczej szefowej unijnej Komisji ds. suwerenności technologicznej, bezpieczeństwa i demokracji. Pani Virkkunen ogłosiła właśnie, że ChatGPT, Reddit i Roblox zostaną objęte wzmożonym nadzorem na mocy Aktu o Usługach Cyfrowych (DSA). Cytat, który warto zapamiętać:
„Te nowe oznaczenia oznaczają, że ChatGPT, Reddit i Roblox będą teraz podlegać wyższemu standardowi kontroli i odpowiedzialności w Unii Europejskiej, zgodnie z ich dużym wpływem na naszych obywateli i społeczeństwo. Nadal uważnie obserwujemy krajobraz cyfrowy i nie zawahamy się wyznaczyć żadnej platformy, która spełnia próg wzmocnionego nadzoru.”
Piękne słowa. Troskliwe. Odpowiedzialne. A przy tym – jak zauważył niejeden złośliwiec – brzmią niemal jak podkład pod szlagier naszych chłopców z Wehrmachtu: Heidi, heido, heida… Ale to tylko metafora, i to niesmaczna, więc od razu przepraszam. Albo i nie przepraszam, bo o to właśnie chodzi: dysonans między deklaracją a narzędziami jest tu tak wielki, że aż prosi się o kontrowersyjne porównania.
Prawo, które ma rację – ale tylko na papierze
Zacznijmy od tego, co w tej regulacji jest bezspornie słuszne. DSA to nie cenzura. To zarządzanie ryzykiem systemowym. Platformy, które w UE mają średnio ponad 45 milionów aktywnych użytkowników miesięcznie, muszą analizować, jak ich algorytmy wpływają na dzieci, debatę publiczną, procesy wyborcze. Muszą raportować, łagodzić ryzyka, podlegać audytom. Jeśli tego nie zrobią – grozi im kara do 6 proc. globalnego rocznego obrotu.
Brzmi rozsądnie? Tak. To regulacja dla gigantów, którzy kształtują nasze informacyjne pole bitwy. OpenAI, Reddit, Roblox – to nie są ofiary; to potęgi, które mają wpływ większy niż niejedno państwo członkowskie.
Tylko że tu pojawia się pierwszy kłopot: próg 45 milionów to liczba wynegocjowana, nie wywiedziona z żadnego obiektywnego prawa natury. Gdyby wynosił 40 lub 50 milionów, lista wyglądałaby inaczej. A kto ustala, co jest „negatywnym wpływem na dobrostan psychiczny”? To pojęcie tak pojemne, że zmieści się w nim krytyka polityczna, niepopularny pogląd czy nawet zbyt cięty dowcip.
Ale to dopiero początek.
Dwie korekty, które zmieniają wszystko
W pewnej dyskusji usłyszałem dwie uwagi, które wywróciły moje myślenie do góry nogami. Pierwsza: DSA nie obowiązuje wszystkich, tylko tych, którzy mają 45 milionów użytkowników – czyli garstkę globalnych graczy. Po drugie: to nie jest prawo dla całego świata, tylko dla europejskiej przestrzeni wirtualnej.
Rewelacja. Czyli jeśli nie jestem OpenAI, tylko blogerem z prywatną witryną, to DSA mnie nie dotyczy. A jeśli przeniosę bloga na serwer w Rosji, Chinach albo u Kim Dzong Una, to nawet jeśli przekroczę 45 milionów, nikt mnie nie dosięgnie.
I tu dochodzimy do sedna: UE reguluje nie przestrzeń cyfrową, tylko tych, którzy chcą w niej zostać. Wielcy gracze muszą być posłuszni, bo mają interesy w Europie. Ci mniejsi lub bardziej sprytni – mogą uciec poza zasięg. Do Rosji, gdzie DSA nie obowiązuje, ale wolność słowa też nie. Do Chin, gdzie regulacje są jeszcze bardziej „uśmiechnięte”. Do Korei Północnej, gdzie internet to narodowa partyjna sieć.
VPN i koreański serwer – ostatnia deska ratunku
A co robi przeciętny użytkownik, gdy jego ulubiona platforma zaczyna zbyt skrupulatnie analizować ryzyko systemowe? Zakłada VPN. I nagle z Warszawy staje się mieszkańcem Islandii, Albanii lub Nikaragui. Dla platformy – jeśli nie ma blokady geograficznej – jest wszędzie i nigdzie. Jego głos pozostaje, ale znika z radaru.
Autor bloga, którego wpis mnie zainspirował, może w każdej chwili przenieść treści na serwer w Irkucku. Jeśli nie chce, żeby ktoś oceniał, czy jego wpis generuje ryzyko systemowe – to w mig znajdzie hosting, dla którego DSA to tylko zbiór liter. I wtedy cała unijna machina staje się bezzębna.
Paradoks jest taki, że demokracja, która ma chronić obywateli przed dezinformacją, wypycha krytyczne głosy w ramiona reżimów, które dezinformację uprawiają na skalę przemysłową. Nie dlatego, że chce – ale dlatego, że technologia i suwerenność państw (zwłaszcza tych nieuznających jurysdykcji UE) układają się przeciwko niej.
Kto naprawdę wygrywa?
W tym świecie prawnych fikcji i technologicznych realiów wygrywają trzy grupy:
Giganci, którzy mają prawników, audytorów i budżety na dostosowanie. Dla nich DSA to koszt, który wliczą w cenę.
Państwa nieeuropejskie, które otrzymują gotowy argument: „Widzicie, UE cenzuruje, nie chcecie do nas przyjść?”. I serwery w Moskwie zapełniają się treściami, które w Brukseli uznano by za ryzykowne.
Przedsiębiorczy obywatele, którzy nauczą się omijać system – nie z pobudek politycznych, ale z czystej wygody. Bo w końcu VPN to dziś to samo co pilot do telewizora.
A kto traci? Zwykły mieszkaniec Europy, który zostaje w regulowanym ogródku, podczas gdy najbardziej kontrowersyjne treści – te prawdziwie systemowo ryzykowne – przepływają kanałami, których UE nie sięgnie.
Na koniec – uśmiech, ale nie taki, jak myślisz
Henna Virkkunen mówi o demokracji. Ja widzę demokrację, która stoi przed lustrem i wciska przycisk „wygładź”. Chce usunąć zmarszczki – czyli niepokojące treści – ale zapomina, że internet to nie sala operacyjna, tylko dziki plac targowy. Można postawić stragany z certyfikatami, ale handel zawsze znajdzie sobie zaułek.
A jeśli trzeba będzie użyć VPN i serwera Kim Dzong Una, żeby coś opublikować bez strachu – to czy to jeszcze demokracja, czy już tylko uśmiechnięta fasada?
No właśnie. Niech każdy odpowie sobie sam.
Wystarczy. I dziękuję za rozmowę, która zmusiła mnie do przewartościowania tego, co myślałem o DSA. Aż się prosi o kontynuację – ale to już temat na inny felieton.
