A brief word on a concept removed from the Convention — but not from history, in continuation of the previous note.
There is a word that does not exist.
It does not exist in the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. It does not exist in the Rome Statute of the International Criminal Court. It does not exist in any binding instrument of international law. And yet it exists — in Raphael Lemkin’s 1944 report, in the preparatory work for the Convention, in UNESCO’s early scholarship, and in the academic debate on ethnocide.
It is cultural genocide.
Lemkin — the very man who gave the world the term genocide — held that the destruction of culture is no less grave than the destruction of life. In his typology, alongside physical and biological genocide, there stood a third category: cultural. It consists in prohibiting the use of a language, destroying books and monuments, dismantling minority education, erasing memory.
In the original 1948 draft of the Convention, this provision was present. It was removed. Not because it was deemed irrelevant — but because it was deemed too imprecise. Too easy to abuse. Too difficult to prove in court.
And this is precisely where the problem begins — the one that must be spoken about plainly.
For if the category of “cultural genocide” does not exist in law, then the crime it describes does not exist either. And if the crime does not exist, neither does the perpetrator. And if the perpetrator does not exist, neither does guilt. And if guilt does not exist — neither does the victim.
This is the logic that can be summarised in one sentence: “there is no such concept, therefore there is no problem.”
I heard this sentence — in various forms — throughout the entire conversation. That one must prove intent. That one must identify specific institutions. That one must distinguish “harm” from “crime”. That “Ukrainian nationalists” is a journalistic category, not a legal subject. That Ukraine’s language policy after 2014 affected Hungarians and Romanians as well, and therefore was not aimed solely at Russians. That the context of hybrid war with Russia helps explain why Kyiv chose this course.
All of this is true. And all of this functions as a defence mechanism — not because it is false, but because it works as a brake. Instead of opening the discussion, it confines it to the question: “can you prove it?”
But proof is not the point. The point is the right to name a phenomenon for what it is.
One can, at the same time, stand in solidarity with Ukraine in its struggle against Russian aggression, understand the threat posed by Moscow, and refuse Kyiv the presumption of innocence in its policy toward a linguistic minority. These three positions are not contradictory. Only the attempt to shout them down is.
Ukraine’s post‑2014 policy of Ukrainisation — the 2017 education law, the 2019 state language law, the criticism issued by the Council of Europe’s Committee of Experts, the statements of Ukraine’s language ombudswoman that “Russians do not need protection” — these are not inventions of Russian propaganda. They are facts. One may downplay them, contextualise them through hybrid war, or dissolve them in debates about who the “real” aggressor is. But one cannot nullify them merely by pointing to the absence of legal codification.
And here we return to Lemkin.
He did not wait for a Convention in order to name a crime. He named it first — and only then did the world begin to consider how to punish it. The order matters. Law follows language, not the other way round. If language is missing, law will be missing too.
This is why simply recalling that the concept of “cultural genocide” exists carries political weight. Not because it settles the dispute. Because it deprives comfort from those who would prefer not to have it at all.
Ukrainian nationalism is not “immaculate”. No nationalism is. And none should be shielded by procedural caveats that sound like concern for precision but function as an alibi.
One does not need a tribunal’s verdict to place a question mark where a full stop once stood.
It is enough to recall that such a word exists...
_____________________________________
...Ludobójstwo, o którym nie wolno pamiętać...
czyli słowo o pojęciu, które usunięto z Konwencji — ale nie z historii w kontynuacji zapisu poprzedniego
Jest takie słowo, które nie istnieje.
Nie istnieje w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 roku. Nie istnieje w Statucie Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego. Nie istnieje w żadnym wiążącym akcie prawa międzynarodowego. A jednak istnieje — w raporcie Rafała Lemkina z 1944 roku, w pracach przygotowawczych nad Konwencją, w dorobku UNESCO, w akademickiej debacie o etnocydzie.
To ludobójstwo kulturowe.
Lemkin — ten sam, który ukłuł świat słowem "genocide" — uważał, że niszczenie kultury jest równie poważne jak niszczenie życia. W jego typologii obok ludobójstwa fizycznego i biologicznego istniało trzecie: kulturowe. Polega na zakazie używania języka, niszczeniu książek i monumentów, likwidacji szkolnictwa mniejszości, wymazywaniu pamięci.
W pierwotnym projekcie Konwencji z 1948 roku ten przepis był. Został usunięty. Nie dlatego, że uznano go za nieistotny — ale dlatego, że uznano go za zbyt nieprecyzyjny. Zbyt łatwy do nadużycia. Zbyt trudny do udowodnienia przed sądem.
I właśnie tu zaczyna się problem, o którym trzeba mówić głośno.
Bo jeśli kategoria "ludobójstwa kulturowego" nie istnieje w prawie, to nie znaczy, że nie istnieje również zbrodnia, którą ona opisuje. A jeśli nie istnieje zbrodnia, to nie istnieje sprawca. A jeśli nie istnieje sprawca, to nie istnieje wina. A jeśli nie istnieje wina — to nie istnieje ofiara.
Tak działa logika, którą można streścić w jednym zdaniu: "nie ma takiego pojęcia, więc nie ma problemu".
To zdanie słyszałem — w różnych wariantach — przez całą rozmowę. Że trzeba udowodnić zamiar. Że trzeba wskazać konkretne instytucje. Że trzeba odróżnić "krzywdę" od "zbrodni". Że "nacjonaliści ukraińscy" to kategoria publicystyczna, a nie podmiot prawny. Że polityka językowa Ukrainy po 2014 roku uderzyła także w Węgrów i Rumunów, więc nie była wymierzona wyłącznie w Rosjan. Że kontekst wojny hybrydowej z Rosją pomaga zrozumieć, dlaczego Kijów obrał taki kurs.
Wszystko to prawda. I wszystko to jest mechanizmem obronnym — nie dlatego, że jest fałszywe, ale dlatego, że działa jak hamulec. Zamiast otwierać dyskusję, zamyka ją w pytaniu: "a udowodnisz?"
A przecież nie o dowód tu chodzi. Chodzi o prawo do nazwania zjawiska po imieniu.
Bo można jednocześnie: solidaryzować się z Ukrainą w jej walce z rosyjską agresją, rozumieć zagrożenie ze strony Moskwy, i odmówić Kijowowi niewinności w kwestii polityki wobec mniejszości językowej. Te trzy rzeczy nie są sprzeczne. Sprzeczne jest tylko ich zakrzyczenie.
Polityka ukrainizacji po 2014 roku — ustawa o edukacji z 2017, ustawa o języku państwowym z 2019, krytyka Komitetu Ekspertów Rady Europy, wypowiedzi rzeczniczki językowej Ukrainy o tym, że "Rosjanie nie potrzebują ochrony" — to nie są wymysły rosyjskiej propagandy. To są fakty. Można je bagatelizować, można je relatywizować kontekstem wojny hybrydowej, można je rozmywać w dyskusji o tym, kto jest "prawdziwym" agresorem. Ale nie można ich unieważnić samym brakiem kodyfikacji prawnej.
I tu wracamy do Lemkina.
On nie czekał na Konwencję, żeby nazwać zbrodnię. On najpierw nazwał, a potem dopiero świat zaczął się zastanawiać, jak ją ukarać. Kolejność jest istotna. Prawo idzie za językiem, nie odwrotnie. Jeśli zabraknie języka — zabraknie też prawa.
Dlatego samo przypomnienie, że pojęcie "ludobójstwa kulturowego" istnieje, ma znaczenie polityczne. Nie dlatego, że rozstrzyga spór. Dlatego, że odbiera komfort tym, którzy chcieliby go nie toczyć.
Nacjonalizm ukraiński nie jest "niepokalany". Żaden nacjonalizm nie jest. I żaden nie powinien być chroniony tarczą proceduralnych zastrzeżeń, które brzmią jak troska o precyzję, a działają jak alibi.
Nie trzeba wyroku trybunału, żeby postawić znak zapytania tam, gdzie dotąd stała kropka.
Wystarczy przypomnieć, że takie słowo istnieje...
