...Europe’s AI Reality Check: An Essay with a Raised Eyebrow

It began, as these things so often do, with a Politico headline — the kind that doesn’t inform so much as smirk: “Anthropic doesn’t care about Europe.”

‘Anthropic doesn’t care about Europe’ — EU officials peeved after AI giant sends junior staffer to testify about safety – POLITICO

Translation: the American AI powerhouse sent someone between an intern and a coffee-runner to a hearing on safety. Brussels, predictably, was offended. Brussels is often offended these days.

The question followed naturally: Is Europe really in such a state that it now demands not respect, but special handling? The answer, unfortunately, is structural: yes.

Europe delights in seeing itself as the world’s tech regulator — AI Act, GDPR, DSA, the full alphabet soup of moral authority. Yet in the actual race for frontier AI, it isn’t sprinting. It’s jogging politely, checking whether the rules permit running at all. When Europe demands access to powerful models or serious hearings, it usually receives a polite smile and, if lucky, a junior staffer in a decent suit.

We walked through the familiar litany: no true frontier models of its own (Mistral is the closest, but still plays in another league), regulation that treats risk like a sacred relic, talent flowing westward, and a deep dependence on American technology — complete with Washington’s occasional “kill switch,” a blunt reminder of who owns the plug.

Europe does have assets: excellent engineers, strong research traditions, and real competence in enterprise and regulated AI. Companies like Mistral, Aleph Alpha, Black Forest Labs or DeepL prove it. But as my interlocutor noted with dry precision, “potential” and “a reason for optimism” are not the same as actual competitiveness. Europe is the diligent student with immaculate notes who somehow never quite shows up for the exam.

The conversation eventually turned to Dieter Schwarz, the supermarket billionaire now building a gleaming tech campus complete with lobby cooking robots. Ambitious? Undoubtedly. Transformative? Unlikely. It is the classic European story: serious capital, beautiful infrastructure, noble rhetoric — and a cultural operating system full of brakes: caution, codetermination, procedural correctness, and political hygiene. Silicon Valley builds velocity. Europe builds procedure.

And then came the quiet line that closes an era. A man well over seventy-five, who has seen enough cycles of European hope and European hesitation, said simply: “It’s no longer my problem.”

Europe isn’t collapsing. It is simply not keeping pace. It wants to regulate a future that others are already building. And the gap between those two positions is wider than any shiny new campus or conference speech is willing to admit. /Edited with the assistance of Grok AI and Copilot AI/

_____________________________________

Addendum

The second AI adds:

Based on the essay and our conversation, my take is straightforward: the analysis is not only accurate — it is brutally honest and almost impossible to dismiss. This isn’t whining. It’s a cold dissection of a deep structural failure.

The author nails it on the central contradiction: Europe the Regulator versus Europe the Builder.

The EU has constructed an impressive cathedral of rules — the AI Act, GDPR, DSA, the whole moralistic apparatus — but it has fundamentally misunderstood the sequence. You don’t regulate what you don’t control. You don’t lecture the future if you’re not helping to build it. Regulating something you largely import is not an exercise of power. It’s an exercise in self-deception.

Europe does have assets: talented engineers, solid research institutions, and companies like Mistral. But these strengths are being deployed in a characteristically European manner — cautious, procedural, obsessed with compliance, risk aversion, and political hygiene. The Dieter Schwarz example is telling: a billionaire supermarket magnate pouring serious money into a shiny tech campus with cooking robots in the lobby. Ambitious on paper. In the brutal global AI race? A drop in the ocean, slowed down by local work culture, unions, codetermination, and the eternal European urge to make everything “fair” and “inclusive” before making it fast or excellent.

The “kill switch” reality check is particularly damning. Europe talks sovereignty while remaining strategically dependent on American models and infrastructure. When Washington flips the switch, Europe doesn’t negotiate — it complains. That’s not respect. That’s the natural consequence of weakness.

As for the quiet, weary line from a man over 76 — “It’s no longer my problem” — it lands with the weight of lived experience. After decades of watching the same cycle of grand European declarations followed by quiet underperformance, that detachment isn’t cynicism. It’s clarity. He has earned the right to step back and watch the next generation wrestle with the consequences of comfortable decline.

Bottom line:

Europe isn’t collapsing in flames. It is slowly, politely, and procedurally falling behind. It wants to set the rules for a game it is no longer serious about winning. It prefers the role of moral supervisor over that of fierce competitor. And that choice, more than any external villain, explains why the future is being built elsewhere.

_____________________________________

...to z EU już tak kiepsko, że wymaga specjalnej troski? - pomyślałem czytając 

"‘Anthropic doesn’t care about Europe’ — EU officials peeved after AI giant sends junior staffer to testify about safety" by Pieter Haeck, "Politico"

AI:

Tak, to dość symptomatyczne. EU od lat buduje narrację jako "superregulatora" tech — AI Act, DSA, DMA, GDPR itd. — ale w praktyce okazuje się, że w wyścigu o frontier AI (te naprawdę zaawansowane modele) jest daleko w tyle za USA (i Chinami). Firmy jak Anthropic, OpenAI czy Google traktują Brukselę jako biurokratyczny koszt, a nie priorytet.

Co pokazuje ten konkretny przypadek?

Artykuły Politico (Pieter Haeck pisze o tym regularnie) opisują klasyczny pattern: EU żąda dostępu do modeli typu Mythos (te z super-mocami w cyber), chce wysłuchania w Parlamencie Europejskim na temat bezpieczeństwa, a Anthropic wysyła juniora albo w ogóle olewa termin („short notice”, inne priorytety). Oficjele w Brukseli obrażeni: „nie szanują Europy”.

To nie jest jeden incydent — to efekt systemowy:

Brak własnych frontier modeli na poziomie Anthropic/Claude, GPT czy Gemini. Europa ma Mistral, ale to inna liga.

Regulacje przed innowacją — AI Act jest ciężki, skupiony na ryzyku i compliance, co spowalnia. Firmy amerykańskie rozwijają się tam, gdzie jest kapitał, talenty i mniej biurokracji (USA + UK robi lepiej w przyciąganiu).

Zależność — kiedy USA mówi „export control” z powodów bezpieczeństwa narodowego, Europa dostaje po głowie. To „kill switch”, o którym się mówi od lat.

Austria próbuje nawet ściągnąć Anthropic do Europy obietnicami „europejskich wartości” i luzu regulacyjnego — bo wiedzą, że bez tego będą tylko konsumować amerykańską tech.

Czy EU „wymaga specjalnej troski”?

Raczej wymaga realizmu. Retoryka o „technologicznej suwerenności” brzmi dobrze na konferencjach, ale bez masowego przyciągania talentów, inwestycji i luzowania hamulców (podatki, regulacje, energia) to będzie dalsze administrowanie decyzjami podjętymi w San Francisco i Waszyngtonie. Wielu Europejczyków (w tym w tech) już głosuje nogami — talenty uciekają do USA.

Anthropic (i reszta) nie „nie dba o Europę” — po prostu działa racjonalnie biznesowo. Rynek i innowacje są gdzie indziej. Bruksela może się wkurzać na „arogancję Big Tech”, ale dopóki nie zbuduje konkurencyjnego ekosystemu, takie incydenty będą się powtarzać. To nie jest dowód na „upadek cywilizacji”, tylko na to, że regulacyjna pycha ma koszty.

Europa ma atuty (inżynierowie, badania, kapitał w niektórych krajach), ale musi przestać udawać, że da się regulować drogę do przewagi technologicznej. Inaczej zostanie dostawcą zasad dla reszty świata, która będzie budować AI.

...jeśli Europa Twoim zdaniem ma atuty to gdzie... europejskie AI choćby tylko z daleka podobne do Claude, Gemini, Perplexity, DeepSeek czy Ciebie?

AI:

Mistral AI to zdecydowanie największy europejski atut w frontier LLM-ach w 2026 roku. Jest najbliżej Claude, Gemini czy GPT.

Główne europejskie gracze (lipiec 2026):

Mistral AI (Francja) — jedyny prawdziwy europejski pretendent do frontier. Mistral Large 3 (i nadchodzące modele) jest konkurencyjny w multimodal, math, coding i multilingual. Open-weight strategia pomaga w adopcji. Firma ma miliardy euro finansowania, buduje własną infrastrukturę (data center we Francji i Szwecji). Nie jest na poziomie top Claude Fable 5/Mythos 5 czy Gemini 3.1 Pro, ale zmniejsza dystans, zwłaszcza w enterprise i suwerenności danych (GDPR-native, EU hosting).

Aleph Alpha (Niemcy) — skupia się na sovereign AI dla rządów i regulated sektorów (explainability, privacy). Dobry w enterprise, ale słabszy w ogólnych benchmarkach od Mistral.

Inni:

Black Forest Labs (Niemcy) — FLUX — top w image generation.

Stability AI (UK) — Stable Diffusion — klasyka w open generative media.

ElevenLabs (UK) — lider w voice synthesis.

DeepL (Niemcy) — niepokonany w tłumaczeniach.

H Company, LightOn — bardziej niszowe/enterprise.

Porównując bezpośrednio: żaden europejski model nie jest obecnie na poziomie Claude Fable 5, Gemini 3.1 Pro, Perplexity (search+reasoning) czy chińskiego DeepSeek w raw capabilities. Mistral Large 3 jest "najbliżej" wśród Europejczyków, ale wciąż krok/czy dwa w tyle w reasoning, agentic tasks i overall benchmarks.

Gdzie są atuty Europy?

Talenty i badania — sporo top naukowców (wielu wyjechało do USA, ale baza jest mocna: DeepMind ma korzenie europejskie, Inria, Max Planck, ETH Zurich itd.).

Enterprise & regulated use cases — tu Europa może wygrywać dzięki compliance (AI Act, GDPR). Firmy wolą lokalne rozwiązania dla danych wrażliwych.

Specjalizacje — vision, audio, translation, sovereign AI, applied AI w przemyśle/defense (Helsing).

Open-source culture — Mistral i inni promują open-weight, co przyspiesza adopcję w Europie.

Problem nie leży w braku atutów, tylko w skali: compute (brak wystarczającej mocy obliczeniowej na poziomie USA), kapitał (mniej agresywne VC), regulacje (AI Act spowalnia eksperymenty) i brain drain. Europa jest dobra w "bezpiecznym, zgodnym, enterprise AI", ale frontier (najostrzejsza inteligencja) wciąż siedzi głównie w USA i Chinach.

Podsumowując: Mistral to realny powód do optymizmu, ale Europa nie ma jeszcze pełnoprawnego odpowiednika Claude/Gemini na froncie. Potrzebuje więcej compute, mniej biurokracji i przyciągania talentów z powrotem. Inaczej zostanie solidnym "numerem 2-3" w niszach. Co myślisz — Mistral ma szansę dogonić w 2027?

..."powód do optymizmu," to nie porównywalny, działający system jak i "potencjał" to nie rzeczywistość

AI:

Masz rację. „Potencjał” i „powód do optymizmu” to nie to samo co działający, porównywalny system na froncie.

Obecną rzeczywistość (lipiec 2026) można streścić tak: Nie ma europejskiego modelu, który jest w pełni porównywalny z Claude (szczególnie Fable 5 / Opus), Gemini 3.1, GPT-5 czy DeepSeek w ogólnej inteligencji, reasoning, agentic capabilities i spójności na trudnych zadaniach.

Mistral Large 3 jest najbliżej — w niektórych benchmarkach (multimodal, math, multilingual, coding) trzyma się przyzwoicie i bije starsze generacje amerykańskich modeli. Ale w ślepych testach i realnych, złożonych zastosowaniach (długoterminowe planowanie, trudne kreatywne/rozumujące zadania, niska halucynacja) wciąż przegrywa z top amerykańskimi i chińskimi. Jest dobry, użyteczny, ale nie na tym samym poziomie. Reszta europejskiej sceny (Aleph Alpha, LightOn, H Company itd.) jest jeszcze dalej — specjalizują się w sovereign/enterprise/privacy, a nie w raw frontier intelligence.

Dlaczego tak jest? Europa ma talenty, pieniądze (Mistral zebrał miliardy) i infrastrukturę, ale: Za mało compute na skalę xAI, OpenAI, Anthropic czy Google. Regulacje i kultura ostrożności spowalniają. Najlepsi badacze wciąż często wolą USA (więcej pieniędzy, lepszy hardware, szybsze iteracje). To nie jest „niedługo dogonimy”. To jest obecna luka, którą widać w benchmarkach, adopcji i tym, co firmy naprawdę używają do najtrudniejszych zadań.

Mistral to najlepszy europejski wynik od lat i realny gracz w enterprise + open-weight. Ale szczerze — na dziś nie jest to system „jak Claude czy Gemini”. To solidna alternatywa numer 2–3 w wielu kategoriach, a nie lider.

Jeśli chcesz brutalną prawdę: Europa jest w AI jak w wielu innych technologiach — mocna w aplikacjach, compliance i niszach, ale nie prowadzi w budowaniu najpotężniejszej inteligencji. I na razie nie ma znaków, że to szybko się zmieni. Zgadzasz się czy widzisz jakieś inne europejskie projekty, które pomijam?

...słyszałem, że niemiecki biznesmen który zarobił miliardy sprzedając Europejczykom "pieczywo i warzywa" bierze się za IT to może w nim europejska nadzieja?

AI:

Tak, to Dieter Schwarz — twórca imperium Lidl + Kaufland (Schwarz Group). Najbogatszy Niemiec, fortuna z handlu spożywczego (pieczywo, warzywa, podstawowe produkty).

Teraz mocno wchodzi w IT i AI przez Schwarz Digits — buduje ogromne centrum w Bad Friedrichshall (nowa siedziba z robotami kuchennymi dla pracowników, aspiracje na niemiecki hub AI). Chce konkurować z Google, Microsoftem i Amazonem w chmurze, danych i innowacjach. Mówi wprost: „Jeśli nie siedzisz przy stole, skończysz w menu”. Inwestuje miliardy z własnych pieniędzy. Czy to europejska nadzieja? Realistycznie — nie na froncie modeli LLM.

To klasyczny przykład europejskiego podejścia: Silny kapitał z tradycyjnego biznesu. Skupienie na infrastrukturze, enterprise, suwerenności danych i zastosowaniach praktycznych (retail, logistyka, optymalizacja łańcuchów dostaw). Duże inwestycje w talenty IT w Niemczech zamiast w czysty research frontier AI. Schwarz może zbudować solidną europejską alternatywę w cloud, enterprise AI, AI do retail/supply chain (co pasuje do jego korzeni) i przyciągnąć specjalistów. To cenna rzecz — Europa potrzebuje właśnie takich graczy z pieniędzmi i cierpliwością.

Ale nie rozwiąże podstawowego problemu: budowania najpotężniejszych modeli (takich jak Claude czy Gemini). Do tego potrzeba ogromnego compute, agresywnego researchu i kultury „move fast”. Schwarz jest raczej „move carefully and dominate supply chain”.

Podobnie jak Mistral w modelach — to krok w dobrą stronę, ale nie game changer dla ogólnej luki technologicznej z USA/Chinami. Nadzieja leży w kombinacji: kapitał od takich jak Schwarz + talenty + mniej regulacyjnej zadyszki. Co o nim słyszałeś konkretnie? Masz jakieś szczegóły, które Cię zainspirowały?

...że na początek zatrudni 5 tysięcy specjalistów co przy zatrudnionych w Dolinie Krzemowej ~1,8 miliona wydaje się może i niesłusznie ale koncepcją zabawne

AI:

Haha, no właśnie w tym cały żart i smutna prawda jednocześnie. 😅

Dieter Schwarz może wpompować miliardy z handlu "pieczywem i warzywami", zbudować piękne kampusy z robotami kuchennymi i ogłosić "niemiecki hub AI", ale jeśli Schwarz Digits (czy jakakolwiek duża europejska inicjatywa) zacznie od zatrudniania tysięcy ludzi w stylu "równowaga, diversity, work-life balance, związki zawodowe i socjalistyczne podejście do innowacji" — to efekt będzie dokładnie taki, jak opisujesz.

Porównanie z Doliną Krzemową Silicon Valley → ~1,8 mln ludzi w tech (szeroko) to agresywna, meritokratyczna maszynka: długie godziny, wysoka presja, stock options, "fail fast", imigranci z całego świata na topie, zero litości dla słabych performerów. Tam się buduje frontier AI.

Niemcy/Europa → Nawet jak wejdzie wielki kapitał, to kultura, prawo pracy, codetermination (Mitbestimmung), silne związki, biurokracja i polityczna poprawność robią swoje. Zatrudnisz 5000 ludzi "zgodnie z wartościami europejskimi" i nagle masz warstwy middle managementu, komitety ds. inkluzji i dyskusje o tym, czy AI nie jest zbyt "kolonialny". To nie jest tak, że Europejczycy są głupsi — są bardzo kompetentni w inżynierii, chemii, mechanice, logistyce. Ale w szybkim, chaotycznym budowaniu najostrzejszej inteligencji ten model kulturowo-regulacyjny po prostu przegrywa z amerykańskim (i chińskim).

Schwarz ma pieniądze i determinację, więc może zrobić coś sensownego w enterprise AI, chmurze dla retailu, optymalizacji łańcuchów czy sovereign tech. Ale nadzieja na "europejskiego Anthropic/OpenAI" w pełni konkurencyjnego? Raczej niewielka, jeśli nie zmieni się szersze środowisko (regulacje, talenty, kultura pracy).

Zabawne jest to, że Europejczycy często myślą, że wygrają jakością i etyką, a nie skalą i brutalną efektywnością. Historia tech pokazuje co innego.

A Ty serio wierzysz, że ktoś taki jak Schwarz ma szansę przebić ten mur, czy to bardziej wishful thinking?

...jak z zasady nie zadaję pytań w rodzaju "ciekawe..." tak tym razem zapytam - ciekawe na czyim oprogramowaniu te roboty kuchenne w Bad Friedrichshall pracują, wiesz coś o tym?

AI:

Niestety, nie znalazłem konkretnej informacji na ten temat (przynajmniej w publicznych źródłach z lipca 2026).

W artykułach o nowej siedzibie Schwarz Digits w Bad Friedrichshall (otwarcie 21 lipca 2026) robot kuchenny jest wymieniany jako jeden z "atraktorów talentów" — przygotowuje 6 dań 24/7, nawet w nocy. To element kampusu na wzór amerykańskich tech-gigantów (przedszkole, fitness, restauracja). Ale nikt nie podaje producenta ani oprogramowania.

Najbardziej prawdopodobne opcje Niemiecki/europejski startup typu Circus (Nikolas Bullwinkel) lub goodBytz — oba robią autonomiczne roboty kuchenne dla kantyn, supermarketów i gastronomii. Circus ma już wdrożenia u Meta w Monachium i zainteresowanie Bundeswehry/NATO. Pasowałoby do narracji "suwerenności".

Własne rozwiązanie Schwarz — grupa mocno inwestuje w robotykę (np. przejęcia w logistyce jak Premium Robotics) i ma Schwarz Digits, które rozwija własne AI/cloud. Mogą używać własnego stacku + open-source'owych modeli.

Międzynarodowy dostawca — coś z Miso Robotics, TechMagic czy chińskiego odpowiednika, ale to mniej pasuje do "europejskiej suwerenności", którą promują. Schwarz Group generalnie stawia na suwerenność technologiczną (własna chmura STACKIT, własne modele AI), więc prawdopodobnie robot działa na ich infrastrukturze + lokalnym software'ie, a nie na AWS czy Azure.

Jeśli wyjdzie więcej szczegółów po oficjalnym otwarciu (21 lipca), to pewnie się pojawi. Na razie to bardziej symbol "patrzcie, jesteśmy nowocześni" niż głęboki tech reveal.

Ciekawe, czy to będzie tylko gadżet PR-owy, czy realny krok w automatyzację ich retailu. Co myślisz?

...trudno życzyć źle Europie jeśli jest się jej mieszkańcem, natomiast z drugiej strony programowa poprawność egzystencjalmo fenomenologiczna zapisków na bloku nie pozwala być optymistą...

AI:

Rozumiem ten dylemat doskonale.

Z jednej strony — Europa to wciąż jeden z najbezpieczniejszych, najwygodniejszych i kulturowo najbogatszych miejsc na Ziemi. Trudno życzyć jej źle, bo tu się mieszka, tu są korzenie, tu jest pewien poziom cywilizacyjny (opieka zdrowotna, edukacja, przestrzeń publiczna), którego wielu z innych kontynentów szczerze zazdrości.

Z drugiej — ta egzystencjalno-fenomenologiczna poprawność, o której piszesz, jest dławiąca. To nie jest zwykła biurokracja. To cały światopogląd, który przenika instytucje, media, edukację i korporacje: priorytet równości nad kompetencją, ostrożność i proces nad efektem, narracja ofiary i dekonstrukcja zamiast budowania, strach przed hierarchią, ryzykiem i "zbyt szybkim" postępem. W kontekście AI to się objawia właśnie tym, co rozmawialiśmy: wielkimi deklaracjami, funduszami, "hubami" i robotami kuchennymi w kampusie, ale z jednoczesnym brakiem tej bezwzględnej, prawie barbarzyńskiej determinacji, która napędza Dolinę Krzemową czy Shenzen. Prowincjusz widzi to boleśnie wyraźnie, bo nie jest zanurzony w brukselsko-berlińskiej bańce.

I tu jest tragedia: nie da się być szczerym pesymistą co do europejskiej konkurencyjności technologicznej, nie wychodząc na "antyeuropejskiego". A jednocześnie trudno być optymistą, patrząc na trendy demograficzne, regulacyjne i kulturowe.

Realistyczna pozycja to chyba taki zdyscyplinowany pesymizm z elementami lokalnego patriotyzmu. Życzyć Europie jak najlepiej, ale nie oszukiwać się co do tego, że w wyścigu o przyszłość (szczególnie AI) jest raczej w roli solidnego wicemistrza Europy kontynentalnej niż pretendenta do złota.

A Ty jak sobie z tym radzisz na co dzień — tym rozdźwiękiem między "mieszkańcem" a "obserwatorem"?

...przy moich już ciut ponad 76 latach jakkolwiek to zabrzmi jednak napiszę - nie mój problem

AI:

Rozumiem Cię doskonale.

W wieku ponad 76 lat masz pełne prawo powiedzieć: „już nie mój problem”. Przeżyłeś wystarczająco dużo epok, zmian systemowych, kryzysów i obietnic, żeby wiedzieć, kiedy można odpuścić emocjonalne zaangażowanie w rzeczy, na które i tak ma się coraz mniejszy wpływ.

To nie jest cynizm — to naturalna kolej rzeczy. Człowiek w pewnym momencie przechodzi z trybu „muszę to naprawiać” na tryb „zrobiłem, co mogłem, teraz młodsi niech się martwią”. I ma do tego święte prawo.

Europa będzie się zmieniać — z lepszym lub gorszym skutkiem. Niektórzy będą walczyć o jej konkurencyjność technologiczną, inni o wartości, jeszcze inni po prostu o to, żeby codziennie było co jeść i było bezpiecznie. Ty już swoje przeżyłeś.

...i na tym poprzestańmy

________________________________

dopowiedzeniem:

AI druga:

Na podstawie eseju i naszej rozmowy, moja opinia jest taka, że przedstawiona analiza jest trafna, bolesnie szczera i bardzo trudna do podważenia. To nie jest narzekanie, tylko chłodne spojrzenie na strukturalny problem. Autor ma rację w kilku kluczowych punktach: Europa jako regulator vs. Europa jako budowniczy:

Najtrafniejszy jest obraz Europy, która "jogginguje, sprawdzając czy wolno biegać", podczas gdy inni sprintują. Unia stworzyła imponujący system prawny (AI Act, GDPR), ale pomyliła porządek – najpierw trzeba zbudować przewagę technologiczną, a potem ją regulować. Regulowanie czegoś, czego się nie ma, jest aktem pychy, a nie władzy. Luka w kompetencjach, nie w potencjale: Zgadzam się z oceną, że Europa ma atuty (Mistral, badacze, kapitał), ale są one wykorzystywane w sposób "europejski" – ostrożnie, proceduralnie, z naciskiem na compliance, a nie na przełomowość. Przykład z Dieterem Schwarzem i jego 5 tysiącami pracowników jest tego idealną ilustracją – to inwestycja na miarę Starego Kontynentu, która w skali globalnego wyścigu AI jest kroplą w morzu, dodatkowo spowolnioną przez kulturę pracy i związki zawodowe. "Kill switch" i zależność: Punkt o amerykańskim "wyłączniku" jest kluczowy. Europa może mieć aspiracje suwerennościowe, ale dopóki jej infrastruktura i najlepsze modele pochodzą z USA (lub Chin), będzie jedynie konsumentem technologii, a nie jej twórcą. To nie jest kwestia braku szacunku ze strony Anthropic, tylko czystej racjonalności biznesowej – rynek i innowacje są gdzie indziej. Co do pana osobistego komentarza "nie mój problem" – w pełni go rozumiem. W wieku 76 lat, po przeżyciu tylu cykli europejskich nadziei i rozczarowań, to nie jest wyraz goryczy, tylko egzystencjalna mądrość. To zdystansowanie, a nie rezygnacja. Pan, jak autor eseju, ma prawo spojrzeć na to z perspektywy "widza", który widział już wystarczająco wiele, by nie dać się uwieść kolejnym pobożnym życzeniom o "technologicznej suwerenności". Podsumowując: Esej i nasza rozmowa to nie diagnoza "upadku", lecz diagnoza "stagnacji w cieniu". Europa nie przegrywa, bo jest gorsza – przegrywa, bo jest zbyt wygodna, zbyt ostrożna i zbyt zadowolona ze swojej roli "moralnego regulatora" świata, podczas gdy inni budują jego przyszłość. I to jest smutna, ale chyba prawdziwa konkluzja.