Są tylko kolejne Traktaty — grube księgi, mozolnie negocjowane i równie mozolnie ratyfikowane. I tylko one wiążą państwa. Cała reszta, wszystko, co dzisiaj uchodzi za „europejskie normy”, to miękki, lepki osad pozostawiony przez instytucje, które chciałyby być czymś więcej, niż są. Najbardziej Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej — organ, który funkcjonuje tak, jakby istniała już federacja, choć tej federacji nikt nigdy nie powołał.
Warto pamiętać: projekt „Konstytucji dla Europy” był kompletny. Był hymn, była flaga, były stanowiska i wzruszeni wizjonerzy wymachujący piórami nad dokumentem, który miał być tylko „formalnością”.
Nie wyszło.
Traktat Lizboński — ostatni z ratyfikowanych — nie stworzył żadnych Stanów Zjednoczonych Europy. Nie powołał jednego parlamentu ustanawiającego prawo ponad państwami. Nie dał TSUE mandatu, by zachowywał się jak Sąd Najwyższy federacji wciąż nieistniejącej.
A jednak Trybunał robi to, co robi.
Mechanizm jest prosty i od lat ten sam. W przypisie pod jednym z opracowań nazwano go trafnie „strategią kamuflażu normatywnego”: Trybunał nie przyznaje otwarcie, że tworzy nową zasadę. Przeciwnie — deklaruje, że „niczego nie wprowadza”, że „tylko interpretuje”, że „jedynie wydobywa z traktatów ich głębszy sens”.
W praktyce wygląda to tak:
zasada jest ustanawiana in abstracto, ale „tu akurat” nie ma bezpośredniego wpływu. „Sprawa jest specyficzna.” „Nie chodzi o Polskę.” „Nie chodzi o konstytucję.”
A jednak — chodzi.
I dotyczy.
W sprawach, w których unijnego ustawodawcy po prostu brakuje, TSUE podejmuje decyzje, które należałyby do politycznej większości, gdyby taka większość w ogóle istniała. Zapełnia luki. Rekonstruuje „ratio legis”. Wzywa na pomoc „ogólne zasady prawa europejskiego”, te enigmatyczne duchy unoszące się nad tekstami Traktatów. I robi to wszystko w imię art. 19 TUE, który zobowiązuje go do zapewnienia „skutecznej ochrony sądowej”.
Skutecznej, czyli — w praktyce — kreatywnej.
Tu dochodzimy do sedna: TSUE nie tworzy prawa, ale efekt jego działań bywa identyczny jak akt prawotwórczy.
Widać to dziś choćby przy kwestii uznawania małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą. Polska — państwo, które Traktaty pozostawiły w pełnej autonomii w dziedzinie prawa rodzinnego — dowiaduje się, że musi transkrybować zagraniczne akty małżeństwa osób tej samej płci. Nie dlatego, że Karta Praw Podstawowych tak nakazuje (od tego Polska ma swój opt-out). I nie dlatego, że Unia ma kompetencje w prawie rodzinnym (nie ma).
Tylko dlatego, że transkrypcja jest „niezbędna” do pełnego korzystania ze swobody przemieszczania się.
Tak to działa.
Nie przez frontowe wejście ustawodawcze — ale przez boczne drzwi prejudycjalne.
Nie przez legislację — ale przez orzecznictwo, które, pozornie skromne, wprowadza nowość ustrojową, jakby mimochodem.
To nie TSUE „uzurpuje sobie kompetencje ustawodawcy” — jak bronią go jego wielbiciele.
To ustawodawca unijny po prostu nie istnieje w tych obszarach, w których Unia chciałaby działać, więc Trybunał robi to za niego.
Nie jako federacyjny Sąd Najwyższy — tylko jako przymusowy pośrednik między otwartymi ambicjami Komisji a zawężonym mandatem Traktatów.
Na końcu jednak pozostaje jedno:
pomimo całej tej miękkiej, „ukrytej” federalizacji, wciąż obowiązuje zasada najbardziej podstawowa spośród wszystkich:
w demokratycznym państwie prawa nie sądy tworzą prawo, lecz parlament — a suwerenem pozostaje naród.
Między Tatrami a Bałtykiem, Bugiem a Odrą — tej zasady nie zmieniono.
Choć w Luksemburgu bardzo chcieliby, byśmy o tym zapomnieli.
...czyli
„W Berlinie mężowie, w Warszawie niekoniecznie — chyba że TSUE powie, że jednak tak”
No więc mamy sytuację czysto europejską, czyli taką, która nie występuje w naturze.
W naturze jest: ryba albo ssak.
W Unii jest: ryba, która z mocy TSUE ma cechy ssaka, jeśli tego wymaga swoboda przepływu ryb.
Para polskich obywateli jedzie do Berlina.
Berlin — miasto wolności, stoliczny Disneyland, gdzie nawet pies z kotem może zawrzeć związek partnerski, a urząd tylko kiwnie głową, bo czemu nie.
Zawierają małżeństwo.
Wracają do Polski — państwa, które ma własny kodeks rodzinny, własną konstytucję i własne pojęcia.
I tu zaczyna się kabaret.
Według polskiego prawa – nie są małżeństwem.
Bo polskie prawo jest, jakie jest:
— przaśne,
— miejscowe,
— kryptonietolerancyjne,
— i co gorsza: napisane przez polski parlament, a nie przez Komisję Europejską.
Według niemieckiego prawa – są małżeństwem.
Bo Niemcy mają własne prawo.
Które obowiązuje… uwaga… w Niemczech.
Nie w Polsce.
Nie w Estonii.
Nie w wiejskim Odrzykoniu.
Normalny człowiek widzi w tym czystą logikę państwową:
każdy ma swoje prawo i każdy w swoim domu decyduje, kto jest czyim małżonkiem.
Ale Unia nie jest normalna.
Unia żyje w permanentnej schizofrenii między „to nie jest federacja” a „skutki muszą być federacyjne”.
I wtedy wchodzi TSUE, cały na biało:
— W Berlinie są małżeństwem?
— Są.
— To w Polsce też mają być.
— Ale kodeks rodzinny…
— Kodeks? Proszę nie przeszkadzać w integracji.
TSUE odkrył bowiem nową zasadę przyrodniczą:
Małżeństwo jest jak paszport biometryczny — jeśli raz je zeskanowano w jednym państwie UE, to działa w całej strefie Schengen.
A że paszporty europejskie nie istnieją?
A kogo to obchodzi.
W prawie unijnym często istnieją rzeczy, które fizycznie nie istnieją — obywatelstwo europejskie, suwerenność europejska, strategia europejska… No to dlaczego nie małżeństwo europejskie?
No dobrze — ale czy polski sędzia może orzekać w Niemczech?
Oczywiście, że nie.
Bo systemy sądowe są narodowe.
Czy polski kodeks rodzinny obowiązuje w Berlinie?
Oczywiście, że nie.
Bo prawo rodzinne jest narodowe.
To jakim cudem niemieckie małżeństwo obowiązuje w Polsce?
Tu dochodzimy do Twojego złotego zdania:
„kodeks to jedno, a dupa to drugie”.
W wersji brukselsko-prawniczej brzmi to tak:
„Ważne jest nie to, co stanowi prawo krajowe,
lecz co jest konieczne dla skutecznego wykonywania swobody przepływu małżeństw… tfu… obywateli.”
Bo jeśli obywatele Unii mają się czuć w Polsce jak w domu,
to ich małżeństwa też mają się czuć w Polsce jak w domu.
To nie jest prawo.
To jest psychologia.
I tak kończy się historia:
— w Berlinie małżeństwo,
— w Warszawie nie jest,
— a według TSUE jednak jest,
— choć według polskiego kodeksu nie jest,
— ale według traktatów „skutek unijny” ma pełnić rolę męża w zakresie transkrypcji,
— i tylko w tym zakresie,
— ale za to bez gadania.
I to jest właśnie to, co Europa produkuje „od dupy strony” — jak zauważyłeś trafnie.
Prawo, które nie jest prawem,
małżeństwo, które nie jest małżeństwem,
i federacja, której nie ma,
ale której skutki odczuwasz szybciej niż paragon fiskalny z Biedronki.
____________________________________________
“TSUE and the Art of Normative Camouflage”
There is, strictly speaking, no such thing as “European law.”
What we do have are successive Treaties — hard, negotiated texts that bind states because states consented to be bound. Everything else, everything parading as “EU law,” is the soft residue of institutions aspiring to be more than they are. Chief among them: the Court of Justice of the European Union, a body that behaves as if Europe were a federation, even though the federation never materialised.
It is worth recalling how close that project once seemed.
A full constitutional blueprint had been drawn. There was a flag, a hymn, and a cast of sentimental visionaries waving their fountain pens over a document that was supposed to be a mere formality.
It collapsed.
The Lisbon Treaty — the last fully ratified instrument — did not establish a United States of Europe. It did not create a single legislature capable of overriding national parliaments. It did not elevate the Court in Luxembourg to the status of a federal supreme court.
And yet the Court behaves as if it did.
Its technique is subtle, almost surgical. Scholars have described it, with admirable candour, as “normative camouflage”: the Court denies that it is creating new law; it merely “interprets,” merely “unpacks the spirit” of the Treaties.
In practice, the move is always the same:
a new principle is set out in abstracto, safely wrapped in the cotton wool of a case that allegedly has “no precedential bite.” The audience relaxes: “It doesn’t affect us.”
Until, of course, it does.
Whenever the EU’s political machinery fails to legislate — as it often does — the Court steps into the vacuum. It reconstructs the ratio legis. It invokes the “general principles of EU law,” those airy ghosts floating above the textual Treaties. And it does all this in the name of Article 19 TEU, which obliges it to provide “effective judicial protection.”
“Effective,” in Luxembourgese practice, tends to mean: creative.
And so we arrive at the present moment, in which the Court issues a ruling with the practical force of legislation while insisting, with a straight face, that it is merely interpreting the Treaties.
Poland, whose domestic law defines marriage strictly, is informed that it must recognise same-sex marriages concluded abroad. Not because the Charter of Fundamental Rights says so — Poland negotiated its opt-out precisely to prevent that. Not because family law lies within the Union’s competences — it does not.
But because recognition is deemed “necessary” for the exercise of EU free movement rights.
This is how competence creep works.
Not through the front door of legislation — but through the side entrance of preliminary rulings.
Not via political majority — but via judicial fiat, softly applied.
Defenders of the Court say it is not “usurping” the legislature’s role; rather, the legislature has failed to act and left the Court no choice.
This is, to put it politely, constitutional nonsense.
A court unable to legislate is not thereby licensed to legislate.
Its duty is to interpret what exists — not to conjure what does not.
And yet the pattern continues.
Europe remains, in constitutional terms, a union of sovereign states.
But beneath it runs an undeclared federative logic, advanced case by case, by judges who insist they are doing nothing but reading what is already there.
One truth still stands, even if Brussels would prefer we forgot it:
In any democratic system, law is made by parliaments — not courts.
The sovereign remains the nation.
Between the Baltic and the Tatras, between the Bug and the Oder, this principle still holds.
Even if Luxembourg would very much like to edit it out.
Married in Berlin, Not Quite in Warsaw — Unless the ECJ Says So
Only in the European Union can a legal status behave like a migratory bird: recognised in Berlin, disappearing somewhere over Poznań, and then—by judicial miracle—reappearing south of the Vistula.
Two Polish citizens go to Berlin.
Berlin, the city where administrative optimism knows no limits and where even a small terrier could probably register a civil partnership if it wagged convincingly at the clerk. They get married. They return to Poland, a country with its own constitution, its own family code and—most unforgivably—its own sense of legal selfhood.
And this is where the comedy begins.
Under Polish law, they are not married.
Poland insists on defining marriage the way its own parliament wrote it.
Unfashionable, old-fashioned, stubbornly local — an affront to the European imagination.
Under German law, they are married.
Because German law applies in Germany.
Not in Poland.
Not in Portugal.
Not in a wooden house in Podkarpacie.
This is perfectly normal.
It’s how sovereign states function: each determines marriage within its own borders. Nothing mysterious about that.
But the EU is allergic to normality.
It lives in a structural contradiction: not a federation in principle, yet somehow obliged to produce federal consequences whenever a case wanders into Luxembourg.
Enter the European Court of Justice, glowing with purpose.
“Are they married in Berlin?”
— They are.
“Splendid. Then they must also be married in Warsaw.”
— But our family code says…
“Yes, yes, very moving. Please don’t obstruct the integration process.”
The ECJ has developed its own zoological insight:
once a marriage is registered in one Member State, it behaves like a Schengen-enabled biometric passport — valid across the continent, even though no such passport actually exists.
One might object that the EU issues no passports of any kind.
A charming fact, but irrelevant.
In Brussels, things often exist normatively long before they exist physically.
But surely a Polish judge can’t just stroll into a German court and start issuing rulings?
Of course not. Judicial authority is national.
Surely the Polish family code doesn’t apply in Berlin?
Naturally not. Family law is national.
Then how does a German marriage suddenly apply in Poland?
Here we reach the golden European principle that you captured so perfectly:
“The code is one thing, and the backside is another.”
Translated into Brussels-legal dialect, it becomes:
“National law applies only insofar as it does not interfere with the effective enjoyment of free movement by the individuals concerned.”
If EU citizens must “feel at home” everywhere in the Union,
then their marriages must feel at home as well — regardless of local statutes or geographical coordinates.
This is not jurisprudence.
It is emotional harmonisation.
And so the farce concludes:
— Married in Berlin,
— Not married in Warsaw,
— Yet married again in Warsaw because the ECJ declares that “the effect must travel,”
— Even if the Polish code says otherwise,
— Because the Treaties require free movement of persons,
— And therefore, by interpretative extension, free movement of their marital status.
Europe remains the only place where you can have:
a confederation of sources, a federation of consequences, and a court that writes unwritten law by denying it’s doing so.
Signature line / Dedication
Luxembourg, ever courteous, rearranges the furniture in other people’s houses —
all the while assuring the owners that it is only dusting.
(Editor’s note: final phrase echoes the Polish idiom „od dupy strony”, intentionally retained as cultural code-switch.)*
„Normativer Tarnanstrich – wie der EuGH Recht schreibt, das er gar nicht schreiben darf“
Es gibt kein „europäisches Recht“ im eigentlichen Sinne.
Es gibt nur die Verträge – dicke Bände, mühsam ausgehandelt und ebenso mühsam ratifiziert. Nur sie binden die Mitgliedstaaten. Alles andere, was heute als „europäische Normen“ gilt, ist ein weicher, klebriger Niederschlag, hinterlassen von Institutionen, die gern mehr wären, als sie sind. Am deutlichsten zeigt sich dies beim Gerichtshof der Europäischen Union – einem Organ, das agiert, als existiere bereits eine Föderation, die jedoch nie gegründet wurde.
Man sollte sich erinnern: Das Projekt einer „Verfassung für Europa“ war vollständig ausgearbeitet. Es gab Hymne, Flagge, Ämter und ergriffene Visionäre, die ihre Federn über einem Dokument schwangen, das nur noch „Formsache“ sein sollte.
Es scheiterte.
Der Vertrag von Lissabon – der letzte ratifizierte – schuf keine Vereinigten Staaten von Europa. Er berief kein Parlament, das Recht über die Staaten hinweg setzen könnte. Er verlieh dem EuGH kein Mandat, sich wie ein Oberstes Gericht einer nicht existenten Föderation zu verhalten.
Und dennoch tut der Gerichtshof genau das.
Der Mechanismus ist einfach und seit Jahren derselbe. In einer Fußnote wurde er treffend als „Strategie des normativen Tarnanstrichs“ bezeichnet: Der Gerichtshof gibt nicht offen zu, dass er eine neue Norm schafft. Im Gegenteil – er erklärt, er „führe nichts Neues ein“, er „interpretiere nur“, er „erschließe lediglich den tieferen Sinn der Verträge“.
In der Praxis sieht es so aus:
Eine Regel wird in abstracto etabliert, aber „hier und jetzt“ habe sie keinen unmittelbaren Einfluss. „Der Fall ist speziell.“ „Es geht nicht um Polen.“ „Es geht nicht um die Verfassung.“
Und doch – es geht.
Und es betrifft.
In Bereichen, in denen der europäische Gesetzgeber schlicht fehlt, trifft der EuGH Entscheidungen, die einer politischen Mehrheit oblägen – wenn es sie denn gäbe. Er füllt Lücken. Er rekonstruiert das „ratio legis“. Er ruft „allgemeine Grundsätze des europäischen Rechts“ zu Hilfe – jene schwer greifbaren Geister, die über den Vertragstexten schweben. Und er tut dies alles im Namen von Art. 19 EUV, der ihn verpflichtet, „wirksamen Rechtsschutz“ zu gewährleisten.
Wirksam – das heißt in der Praxis: kreativ.
Damit sind wir beim Kern: Der EuGH schafft kein Recht, doch die Wirkung seines Handelns ist identisch mit einem Rechtsakt.
Das zeigt sich heute etwa bei der Frage der Anerkennung gleichgeschlechtlicher Ehen, die im Ausland geschlossen wurden. Polen – ein Staat, dem die Verträge volle Autonomie im Familienrecht belassen – erfährt, dass es ausländische Heiratsurkunden gleichgeschlechtlicher Paare transkribieren muss. Nicht, weil die Grundrechtecharta dies gebietet (Polen hat hier ein Opt-out). Nicht, weil die Union im Familienrecht zuständig wäre (ist sie nicht).
Sondern allein deshalb, weil die Transkription „unerlässlich“ sei für die volle Ausübung der Freizügigkeit.
So funktioniert es.
Nicht durch das vordere Gesetzgebungsportal – sondern durch die seitliche Tür des Vorabentscheidungsverfahrens.
Nicht durch Gesetzgebung – sondern durch Rechtsprechung, die scheinbar bescheiden daherkommt und doch eine institutionelle Neuerung einführt, wie nebenbei.
Es ist nicht so, dass der EuGH sich „Kompetenzen des Gesetzgebers anmaßt“ – wie seine Verteidiger sagen.
Vielmehr existiert der Gesetzgeber in diesen Bereichen schlicht nicht, in denen die Union gern tätig wäre, und der Gerichtshof übernimmt seine Rolle.
Nicht als oberstes Gericht einer Föderation – sondern als erzwungener Mittler zwischen den offenen Ambitionen der Kommission und dem engen Mandat der Verträge.
Am Ende bleibt jedoch eines:
Trotz all dieser weichen, „verdeckten“ Föderalisierung gilt weiterhin der elementarste Grundsatz:
In einem demokratischen Rechtsstaat schaffen nicht die Gerichte das Recht, sondern das Parlament – und der Souverän bleibt das Volk.
Zwischen Tatra und Ostsee, Bug und Oder – dieser Grundsatz ist unverändert.
Auch wenn man in Luxemburg nur allzu gern hätte, dass wir ihn vergessen.
„In Berlin Ehemänner, in Warschau nicht unbedingt – es sei denn, der EuGH sagt doch“
Wir haben also eine rein europäische Situation – eine, die in der Natur nicht vorkommt.
In der Natur gilt: Fisch oder Säugetier.
In der Union gilt: ein Fisch, der kraft EuGH die Eigenschaften eines Säugetiers hat, wenn es die Freizügigkeit der Fische erfordert.
Ein polnisches Paar fährt nach Berlin.
Berlin – Stadt der Freiheit, Hauptstadt-Disneyland, wo selbst Hund und Katze eine Partnerschaft schließen könnten und das Amt nur nickt, warum auch nicht.
Sie heiraten.
Zurück in Polen – einem Staat mit eigenem Familiengesetzbuch, eigener Verfassung und eigenen Begriffen.
Und hier beginnt das Kabarett.
Nach polnischem Recht – kein Ehepaar.
Denn das polnische Recht ist, wie es ist:
– bodenständig,
– provinziell,
– latent intolerant,
– und schlimmer noch: geschrieben vom polnischen Parlament, nicht von der Europäischen Kommission.
Nach deutschem Recht – ein Ehepaar.
Denn Deutschland hat sein eigenes Recht.
Das gilt… Achtung… in Deutschland.
Nicht in Polen.
Nicht in Estland.
Nicht im Dorf Odrzykoń.
Ein normaler Mensch erkennt darin schlichte staatliche Logik:
Jeder hat sein Recht, und jeder entscheidet im eigenen Haus, wer wessen Ehepartner ist.
Doch die Union ist nicht normal.
Sie lebt in permanenter Schizophrenie zwischen „keine Föderation“ und „Folgen müssen föderal sein“.
Und dann tritt der EuGH auf, ganz in Weiß:
– In Berlin verheiratet?
– Ja.
– Dann auch in Polen.
– Aber das Familiengesetzbuch…
– Gesetzbuch? Bitte nicht bei der Integration stören.
Der EuGH hat nämlich ein neues Naturgesetz entdeckt:
Die Ehe ist wie ein biometrischer Pass – einmal in einem Mitgliedstaat eingescannt, gilt sie in der ganzen Schengen-Zone.
Dass es europäische Pässe gar nicht gibt?
Wen kümmert’s.
Im Unionsrecht existieren oft Dinge, die physisch nicht existieren – europäische Staatsbürgerschaft, europäische Souveränität, europäische Strategie… Warum also nicht auch die europäische Ehe?
Gut – aber darf ein polnischer Richter in Deutschland urteilen?
Natürlich nicht.
Denn die Gerichtssysteme sind national.
Gilt das polnische Familienrecht in Berlin?
Natürlich nicht.
Denn das Familienrecht ist national.
Wie kann dann eine deutsche Ehe in Polen gelten?
Hier sind wir bei Ihrem goldenen Satz:
„Das Gesetzbuch ist das eine, der Hintern das andere.“
In der Brüsseler Juristenfassung klingt das so:
„Wichtig ist nicht, was das nationale Recht bestimmt,
sondern was für die wirksame Ausübung der Freizügigkeit der Ehen… pardon… der Bürger erforderlich ist.“
Denn wenn sich Unionsbürger in Polen wie zu Hause fühlen sollen,
dann sollen sich auch ihre Ehen in Polen wie zu Hause fühlen.
Das ist kein Recht.
Das ist Psychologie.
Und so endet die Geschichte:
– in Berlin Ehe,
– in Warschau keine,
– nach EuGH doch,
– nach polnischem Gesetzbuch nicht,
– nach den Verträgen aber soll der „Unions-Effekt“ die Rolle des Ehemanns bei der Transkription übernehmen,
– und nur in diesem Bereich,
– aber dafür ohne Widerspruch.
Und genau das ist es, was Europa „von hinten herum“ produziert – wie Sie treffend bemerkten:
Recht, das kein Recht ist,
Ehe, die keine Ehe ist,
und eine Föderation, die es nicht gibt,
deren Folgen Sie aber schneller spüren als den Kassenbon aus dem Supermarkt.
