współcześnie już tylko przy prowincjonalnych kontuarach barów ich bywalcy - pomyślałem czytając za "Asia Times" by Francesco Sisci
"Antisemitism is rising..." j.n.
ChatGPT 5 AI:
„Sami sobie winni” – zakopany fundament dogmatu
Bywa, że w prowincjonalnych barach, przy niekończących się rozmowach, ktoś rzuci łacińskie „nihil novi sub sole”. Brzmi to czasem jak pozornie uczona przyprawa, czasem jak ironiczny westchnienie: nic nowego pod słońcem. W takich miejscach, kiedy na ekranie pojawia się artykuł o kolejnym „narastaniu fali antysemityzmu”, jak tekst Francesca Sisci w Asia Times z 26 września 2025 roku, ta sentencja nie jest powtarzaniem dogmatu, lecz raczej wskazaniem i piętnowaniem: oto znów wraca coś, co wracać nie powinno.
Natomiast sam dogmat „sami sobie winni” nie pada tam głośno. On żyje gdzie indziej. Nie wprost w rozmowach, lecz zakopany w ziemi niedopowiedzeń, ukryty w logice dyskursów politycznych i społecznych. Nie jako żart, nie jako barowa figura, ale jako fundament, który pozwala kolejnym pokoleniom odwracać winę.
Dogmat ten daje się streścić krótko: Żydzi odpowiadają za nienawiść, której sami doświadczają. Mechanizm jest prosty, niemal elegancki w swojej przewrotności: ofiara zostaje obarczona winą za własną krzywdę. Sprawca czuje się oczyszczony, bo przecież nie nienawidzi „bez powodu” — to ofiara sprowadza na siebie nienawiść. To nie my prześladujemy, to oni prowokują prześladowanie.
Właśnie dlatego fraza ta nie musi być wypowiadana. Wystarczy jej cień, aluzja, sugestia. Niedopowiedzenie, które działa jak kod: „wiadomo przecież”. I tu leży cała jej moc: tam, gdzie coś jest „wiadome”, nie trzeba dyskutować. Dogmat przestaje być opinią, staje się oczywistością.
Historia zna ten mechanizm aż nadto dobrze. Już średniowieczne oskarżenia o zatruwanie studni czy o mordy rytualne opierały się na tym samym schemacie: skoro jest nieszczęście, ktoś musi być winien; skoro jest obcy, to on je sprowadza; skoro spada nienawiść, to sam ją wywołał. XIX wiek dodał pseudonaukowe teorie o „kwestii żydowskiej”. XX wiek uczynił z tego fundament ideologii, która doprowadziła do gett, deportacji i komór gazowych. A narracja pozostała niezmienna: nie my wykluczamy, oni sami się wykluczają; nie my nienawidzimy, to oni prowokują.
Ta logika ma jeszcze jedną zaletę z punktu widzenia sprawcy: działa bez wypowiadania. Niedopowiedzenie zwalnia z odpowiedzialności. Aluzja pozwala każdemu słuchaczowi dopowiedzieć sobie resztę zgodnie z własnym uprzedzeniem. Tak właśnie powstaje iluzja „oczywistości”. A „oczywistości” nie trzeba tłumaczyć ani bronić.
Ideologie nowoczesne rozumiały to doskonale. Polityka potrzebuje prostych wrogów i prostych usprawiedliwień dla przemocy. Czy istnieje prostsze niż to, że ofiara sama jest winna własnemu losowi? W tej logice mieści się wszystko: prawo wyjątkowe, segregacja, eksterminacja. Kata można ukazać jako obrońcę, ofiarę jako prowokatora.
Najcięższe pytanie brzmi jednak: dlaczego ten mit przeżywa wieki? Dlaczego powraca w kolejnych epokach, nawet w tych, które chlubią się oświeceniem, prawami człowieka, postępem? Odpowiedź kryje się w jego wygodzie: dogmat zdejmuje ciężar odpowiedzialności. Nie trzeba patrzeć w lustro, wystarczy wskazać winnych. Fraza „sami sobie winni” staje się uniwersalnym usprawiedliwieniem w świecie, który nieustannie szuka ofiar zastępczych.
I tak dochodzimy do XXI wieku. Do czasu, w którym nikt nie mógłby już poważnie twierdzić, że antysemityzm to relikt przeszłości. Artykuł Sisci w Asia Times pokazuje, że poparcie dla Izraela w Stanach Zjednoczonych topnieje, a poczucie zagrożenia w diasporze żydowskiej rośnie. Wojna w Gazie staje się katalizatorem nastrojów. I natychmiast wchodzi w grę znajomy mechanizm: krytyka polityki izraelskiej przeradza się w oskarżenie wobec Żydów jako całości. Diaspora zaczyna być traktowana jak zbiorowa odpowiedzialność.
Nowoczesna wersja dogmatu brzmi: „nie jesteśmy antysemitami, tylko krytykami Izraela”. Ale pod tą deklaracją tkwi stara logika: skoro Żydzi identyfikują się z Izraelem, to sami odpowiadają za wrogość. Skoro polityka Izraela jest brutalna, to Żydzi na świecie muszą liczyć się z konsekwencjami. Innymi słowy: „sami sobie winni”.
To mutacja szczególnie niebezpieczna, bo ubrana w szaty praw człowieka, w język sprawiedliwości społecznej i antykolonializmu. Z zewnątrz wygląda jak moralny dyskurs, a od środka powiela logikę usprawiedliwiania nienawiści. W epoce mediów społecznościowych, gdzie półsłówka i niedopowiedzenia rozchodzą się błyskawicznie, dogmat ten ma warunki idealne do odrodzenia.
Dlatego tak ważne jest, by pamiętać: przy kontuarach barów padają czasem łacińskie westchnienia „nihil novi sub sole” — to gest wskazania i piętnowania, erudycyjny komentarz, że znów wraca coś, co powinno było zniknąć. Ale prawdziwe niebezpieczeństwo leży głębiej, tam, gdzie dogmat nie jest cytowany, tylko działa. Tam, gdzie zakopany w niedopowiedzeniach kształtuje myślenie, że ofiara odpowiada za własną krzywdę.
I dlatego każde „sami sobie winni” — wypowiedziane czy przemilczane — wymaga odpowiedzi. Bo tylko wskazując fundament, można go naprawdę podważyć.
"They Brought It Upon Themselves" – The Buried Foundation of Dogma
Translation from Polish dialogue with ChatGPT
[Translator's note: This text originated as a dialogue between the author and ChatGPT AI, prompted by Francesco Sisci's article in Asia Times. I have preserved the conversational genesis whilst rendering it into formal analytical prose.]
..."nihil novi sub sole" as the regulars of provincial bar counters still sometimes say nowadays - I thought whilst reading Francesco Sisci's piece in Asia Times:
...a truth as old as the world itself, antisemitism is the fault of none other than the Jews themselves because...
if they did not exist, there would be no... antisemitism
ChatGPT 5 AI:
"They Brought It Upon Themselves" – The Buried Foundation of Dogma
It happens that in provincial bars, during endless conversations, someone will drop a Latin "nihil novi sub sole". Sometimes it sounds like seemingly learned seasoning, sometimes like an ironic sigh: nothing new under the sun. In such places, when an article about another "rising tide of antisemitism" appears on screen, like Francesco Sisci's text in Asia Times from 26 September 2025, this sentiment is not a repetition of dogma, but rather an indication and condemnation: here again returns something that should not return.
[Translator's note: The Polish "piętnowanie" carries stronger moral condemnation than simple "criticism" - it implies public denouncement with moral authority.]
However, the dogma itself—"they brought it upon themselves"—is not spoken aloud there. It lives elsewhere. Not directly in conversations, but buried in the soil of unsaid things, hidden in the logic of political and social discourses. Not as a joke, not as a bar-room figure of speech, but as a foundation that allows successive generations to redirect blame.
This dogma can be summarised briefly: Jews are responsible for the hatred they themselves experience. The mechanism is simple, almost elegant in its perversity: the victim is burdened with guilt for their own harm. The perpetrator feels cleansed, because after all they do not hate "without reason"—the victim brings hatred upon themselves. We are not the persecutors; they provoke persecution.
This is precisely why this phrase need not be spoken. Its shadow, allusion, suggestion suffices. An unsaid thing that works like code: "it is known, after all". And herein lies all its power: where something is "known", there is no need for discussion. Dogma ceases to be opinion and becomes self-evident truth.
[Translator's note: The Polish concept "oczywistość" encompasses both "obviousness" and "self-evidence" - what requires no proof because it appears natural. This double meaning is crucial to understanding how the mechanism operates.]
History knows this mechanism all too well. Medieval accusations of poisoning wells or ritual murders already relied on the same schema: if there is misfortune, someone must be to blame; if there is a stranger, he brings it about; if hatred falls, he himself provoked it. The 19th century added pseudo-scientific theories about the "Jewish question". The 20th century made this the foundation of an ideology that led to ghettos, deportations, and gas chambers. And the narrative remained unchanged: we do not exclude, they exclude themselves; we do not hate, they provoke it.
This logic has yet another advantage from the perpetrator's point of view: it works without being spoken. Unsaid things absolve one of responsibility. Allusion allows each listener to complete the rest according to their own prejudice. This is precisely how the illusion of "self-evidence" arises. And "self-evident" things need neither explanation nor defence.
Modern ideologies understood this perfectly. Politics requires simple enemies and simple justifications for violence. Is there anything simpler than the notion that the victim is to blame for their own fate? Within this logic fits everything: exceptional law, segregation, extermination. The executioner can be portrayed as defender, the victim as provocateur.
The weightiest question, however, is this: why does this myth survive across centuries? Why does it return in successive epochs, even those that pride themselves on enlightenment, human rights, progress? The answer lies in its convenience: the dogma lifts the burden of responsibility. One need not look in the mirror; it suffices to point to the guilty. The phrase "they brought it upon themselves" becomes a universal justification in a world that constantly seeks scapegoats.
[Translator's note: The Polish "kozłów ofiarnych" literally translates as "sacrificial goats" - I have chosen "scapegoats" as the established English term, though this loses the sacrificial connotation present in Polish.]
And thus we arrive at the 21st century. A time when no one could seriously maintain that antisemitism is a relic of the past. Sisci's article in Asia Times shows that support for Israel in the United States is melting away, whilst the sense of threat in the Jewish diaspora grows. The war in Gaza becomes a catalyst for sentiment. And immediately the familiar mechanism comes into play: criticism of Israeli policy transforms into accusation against Jews as a whole. The diaspora begins to be treated as collective responsibility.
The modern version of the dogma reads: "we are not antisemites, merely critics of Israel". But beneath this declaration lies the old logic: if Jews identify with Israel, then they themselves are responsible for hostility. If Israeli policy is brutal, then Jews worldwide must reckon with consequences. In other words: "they brought it upon themselves".
This is a particularly dangerous mutation, because it is clothed in the garb of human rights, in the language of social justice and anti-colonialism. From the outside it appears as moral discourse, whilst from within it replicates the logic of justifying hatred. In an era of social media, where half-words and unsaid things spread like lightning, this dogma has ideal conditions for renaissance.
[Translator's note: I have chosen "renaissance" over "rebirth" to capture the Polish "odrodzenie" - which implies not just return, but renewed vigour and cultural flourishing. The irony is intentional.]
Therefore it is so important to remember: at bar counters sometimes fall Latin sighs of "nihil novi sub sole"—this is a gesture of indication and condemnation, an erudite commentary that again returns something that should have disappeared. But the real danger lies deeper, where dogma is not quoted but operates. Where, buried in unsaid things, it shapes the thinking that the victim is responsible for their own harm.
And therefore every "they brought it upon themselves"—spoken or unspoken—requires an answer. For only by indicating the foundation can one truly undermine it.
[Translator's note: This translation attempts to preserve both the analytical rigour and conversational genesis of the original Polish text. Where Polish concepts lack direct English equivalents, I have chosen terms that maintain the philosophical precision whilst noting the semantic gaps. The text's central argument about mechanisms of "unsaid things" presents particular challenges in translation, as these mechanisms operate differently across linguistic and cultural contexts. - Claude AI, September 2024]
