Stone Tablets and the Strait of Hormuz
Some sentences take a lifetime to mature.
My mentor, Mr. S., used to tell me:
“All your life you will hear the word law being conjugated in every possible way. This law, that law, international law… But remember, Tadzieniek — human law is not carved in stone.”
For years, I admit, I treated that remark as one of many aphorisms uttered by an older man who had seen enough of life to be suspicious of its certainties. Only now am I beginning to understand that it was not merely a remark about law. It was a remark about history.
The impulse for these reflections came from an article about the Strait of Hormuz.
Today, a different question is beginning to emerge.
Not: can Iran do it?
But: how much would the fee be, and would the world have to accept it?
That apparently minor shift in language is, in reality, a shift in the world itself.
My first instinct was to call such a payment a “tribute” — or, more bluntly, a “ransom.” Then Tadzieniek pointed out to me that perhaps the error lay precisely in that word. If the world is indeed moving toward a situation in which a fee for passage through Hormuz becomes part of political and economic reality, then “tribute” is no longer so much a description of reality as a judgment upon it. The more neutral word is “toll” or simply “fee”.
And that was when a thought appeared that was considerably more important than the dispute over a word.
Language does not create reality. Reality forces language to surrender.
In a world that for decades had become accustomed to freedom of navigation as something almost natural, the word “tribute” seems obvious. But if, in a few years, shipowners simply begin entering another item into the cost of a voyage — Hormuz Transit Toll — the next generation will not speak of tribute or ransom. They will simply say: “transit fee.”
That is how a new normality is born.
Phenomenology reminds us that the world does not change primarily in constitutions or treaties. It changes when people cease to be surprised by what only yesterday seemed impossible.
Today we are not merely witnessing a dispute over the Strait of Hormuz.
We are witnessing the birth of a precedent.
And precedent has a peculiar quality. At first everyone insists that it is an exception. Then people begin asking why it should not be applied elsewhere.
That is why the words of U.S. Secretary of State Marco Rubio are more interesting than the Iranian problem itself. His warning was not merely about Tehran, but about creating a principle under which a nation-state could impose charges for control over an international waterway.
This is no longer merely a question about Hormuz.
It is a question about the future of Malacca, Bab al-Mandab, the Bosporus, and perhaps the Arctic sea passages.
And then my mentor's words returned to me.
“Human law is not carved in stone.”
All our lives we hear about the inviolability of international law, established principles, and a rules-based order. History, however, is considerably less sentimental. Rules remain in force for as long as there exists a world willing and able to defend them. When the balance of power changes, the interpretation of what seemed immutable only yesterday changes with it.
That does not mean that law is irrelevant.
It means only that law, too, is part of history.
Perhaps that is why the most interesting processes of our time do not necessarily consist of spectacular demolitions of the world order. Much more often, they consist of something considerably more subtle.
A moment when a person catches himself beginning to use a new word.
Not “tribute.”
“Fee.”
And that is precisely when he realizes that the world he believed to be permanent has already departed.
Or perhaps that is the moment when, for the first time, he truly notices it.
________________________________________
Kamienne tablice i Cieśnina Ormuz
Niektóre zdania dojrzewają przez całe życie.
Mój mentor, pan S., powtarzał mi kiedyś:
„Przez całe życie będziesz słyszał odmieniane przez wszystkie przypadki słowo prawo. Prawo takie, siakie, prawo międzynarodowe… Ale pamiętaj, Tadzieńku – prawo człowiecze to nie kamienne tablice.”
Przyznam, że przez lata traktowałem tę uwagę jak jedną z wielu życiowych sentencji starszego człowieka. Dopiero dziś zaczynam rozumieć, że nie była to uwaga wyłącznie o prawie. Była to uwaga o historii.
Impulsem stał się artykuł poświęcony Cieśninie Ormuz. Jeszcze kilka lat temu sam pomysł, że Iran mógłby pobierać opłaty za tranzyt przez jedną z najważniejszych arterii światowego handlu, należał do kategorii geopolitycznej fantastyki. Dyskutowano możliwość blokady, konfliktu, eskalacji. Nie dyskutowano cennika.
Dziś pojawia się inne pytanie.
Nie: czy Iran może to zrobić?
Lecz: ile miałaby wynosić opłata i czy świat będzie musiał ją zaakceptować?
To pozornie niewielkie przesunięcie języka jest w rzeczywistości przesunięciem całego świata.
W pierwszym odruchu nazwałem taką należność „haraczem”. Wtedy Tadzieniek zwrócił mi uwagę, że być może właśnie w tym słowie tkwi mój błąd. Jeżeli świat rzeczywiście zmierza ku sytuacji, w której opłata za przejście przez Ormuz stanie się elementem rzeczywistości politycznej i gospodarczej, to „haracz” jest już nie tyle opisem rzeczywistości, ile jej oceną. Bardziej neutralnym słowem jest „opłata”.
I właśnie wtedy pojawiła się myśl znacznie ważniejsza od samego sporu o słowo.
To nie język tworzy rzeczywistość. To rzeczywistość zmusza język do kapitulacji.
W świecie, który od kilkudziesięciu lat przywykł do swobodnej żeglugi jako niemal naturalnego stanu rzeczy, słowo „haracz” wydaje się oczywiste. Ale jeśli za kilka lat armatorzy będą po prostu wpisywać kolejną pozycję do kosztorysu rejsu: Hormuz Transit Toll, następne pokolenie nie będzie mówiło o żadnym haraczu. Powie po prostu: „opłata tranzytowa”.
Tak właśnie rodzi się nowa normalność.
Fenomenologia od dawna przypomina, że świat nie zmienia się przede wszystkim w konstytucjach ani traktatach. Zmienia się wtedy, gdy ludzie przestają się dziwić temu, co jeszcze wczoraj wydawało się niemożliwe.
Dzisiaj nie obserwujemy jedynie sporu o Cieśninę Ormuz.
Obserwujemy narodziny precedensu.
A precedens ma niezwykłą właściwość. Najpierw wszyscy twierdzą, że jest wyjątkiem. Potem zaczynają pytać, dlaczego nie zastosować go gdzie indziej.
Właśnie dlatego słowa sekretarza stanu USA Marco Rubio są znacznie ciekawsze niż sam problem Iranu. Ostrzegał on nie tyle przed Teheranem, ile przed stworzeniem zasady, zgodnie z którą państwo mogłoby pobierać opłaty za kontrolę międzynarodowego szlaku morskiego.
To już nie jest pytanie o Ormuz.
To pytanie o przyszłość Malakki, Bab al-Mandab, Bosforu czy arktycznych przejść morskich.
I wtedy wróciły do mnie słowa mojego mentora.
„Prawo człowiecze to nie kamienne tablice.”
Przez całe życie słyszymy o nienaruszalności prawa międzynarodowego, o utrwalonych zasadach, o porządku opartym na regułach. Tymczasem historia jest znacznie mniej sentymentalna. Reguły obowiązują tak długo, jak długo istnieje świat gotowy ich bronić. Gdy zmienia się układ sił, zmienia się również interpretacja tego, co jeszcze wczoraj wydawało się niewzruszone.
Nie oznacza to, że prawo nie ma znaczenia.
Oznacza jedynie, że również ono jest częścią historii.
Być może właśnie dlatego najciekawsze procesy naszych czasów nie polegają na spektakularnym burzeniu porządku świata. Znacznie częściej polegają na czymś o wiele subtelniejszym.
Na chwili, w której człowiek łapie się na tym, że zaczyna używać nowego słowa.
Nie „haracz”.
„Opłata”.
I właśnie wtedy orientuje się, że świat, który uważał za trwały, zdążył już odejść.
A może właśnie wtedy po raz pierwszy naprawdę go zauważa.
